طلحه و زبير به حضرت على عليه السلام گفتند: ما به شرطى با تو هستيم که در هر کار با ما مشورت کنى، زيرا حساب ما از ديگران جداست، حضرت فرمودند: «نظرت فى کتاب الله و سنة رسوله فامضيت ما دلانى عليه و اتبعته و لم احتج الى آرائکما فيه و لا رأى غيرکما و لو وقع حکم ليس فى کتاب الله بيانه و لا فى السنة برهانه و احتيج الى المشاورة فيه لشاورتکما فيه» «1» من در کتاب خدا و سنّت رسول او نگاه مى‌کنم هر چه بود پيروى مى‌کنم و نيازى به رأى و مشورت شما و ديگران ندارم ولى هرگاه امرى بود که در کتاب و سنّت برهانى بر آن نداشتم و نياز به مشورت بود با شما مشورت خواهم کرد.
در آيه 38، نظام شورى براى اداره امور جامعه مورد تأکيد قرار گرفته و به همين جهت اين سوره شورى نام گرفته است. ما نيز به همين مناسبت، بخشى از روايات در باب مشورت و شورى را در اينجا مى‌آوريم. «2»
«شاور العلماء الصالحين» با دانشمندان وارسته مشورت کن.
«و اجعل مشورتک من يخاف الله» در مشورت خود کسانى را قرار ده که خدا ترس باشند.
«شاور المتقين الذين يؤثرون الآخرة على الدنيا» با اهل تقوى که معاد را بر معاش ترجيح
«1». شرح نهج‌البلاغه ابن ابى الحديد، ج 7، ص 41.
«2». بحار، ج 72، ص 105.
جلد 8 - صفحه 412
مى‌دهند مشورت نما.
«خير من شاورت ذوى النهى و العلم و اولوا التجارب و الحزم» با عقلايى که داراى علم و تجربه هستند مشورت کن.
«لا تدخلن فى مشورتک بخيلا و لا جبانا و لا حريصا» با افراد بخيل و ترسو و حريص مشورت مکن.
«رأى الرجل على قدر تجربته» ارزش هر رأى به مقدار تجربه صاحب رأى است.
«أن يکون حرا متدينا صديقا و ان تطلعه على سرک» با افرادى مشورت کن که راستگو باشند و وابستگى نداشته باشند و او را بر راز خود آگاه کن تا بتواند رأى جامع و کامل ارائه دهد.
«مشاورة العاقل الناصح رشد و يمن و توفاق من الله» در مشورت با عاقل خيرخواه رشد و برکت و توفيق الهى است.
شاور فى امورک من فيه خمس خصال ... در کارهاى خود با کسى مشورت کن که در او پنج خصلت باشد: عقل، علم، تجربه، خيرخواهى و تقوا.
سؤال: چرا در نامه 31 نهج البلاغه از مشورت با زنان نهى شده است؟
پاسخ: مشورت تابع جنسيّت نيست، بلکه تابع معيار و ملاک است. امام على عليه السلام مى‌فرمايد:
«فان رأيهن الى افن»، چون زن عاطفى و احساساتى است، معمولًا رأى و نظر او استدلالى نيست. لذا در حديث ديگرى مى‌فرمايد: هرگاه تجربه‌اى از عقل و کمال يک زن داشتيد، با او مشورت کنيد. بنابراين دليل نهى از مشورت با زنان، سستى رأى بوده است و هرگاه مردى نيز اين گونه باشد نبايد مورد مشورت قرار گيرد.
سؤال: با اينکه قرآن مى‌فرمايد: اکثر مردم اهل انديشه نيستند، «أَکْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ» «1»*، «أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ» «2»*، بسيارى از آنان فاسقند، «أَکْثَرُهُمْ فاسِقُونَ» «3» و بسيارى در برابر حقّ تسليم نيستند، «أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ» «4» پس سفارش به مشورت براى چيست؟
پاسخ: قرآن اکثريّتِ مردمى را در نظر دارد که گرفتار شرک و فساد و هوس هستند و هرگز
«1». مائده، 103.
«2». انعام، 37.
«3». توبه، 8.
«4». مؤمنون، 70.
جلد 8 - صفحه 413
مرادش «اکثر المتقين» و «اکثر المؤمنين» نيست.
فوايد مشورت:
- احتمال خطا را کم مى‌کند.
- استعدادها را شکوفا مى‌کند.
- مانع استبداد مى‌شود.
- مانع حسادت ديگران است. اگر با مشورت کامياب شديم چون ديگران رشد ما را در اثر فکر و مشورت خودشان مى‌دانند نسبت به ما حسادت نمى‌ورزند. فرزندى که رشد مى‌کند هرگز پدرش به او حسادت نمى‌ورزد، چون رشد او را بازتابى از رشد خود مى‌داند.
- امداد الهى را به دنبال دارد، در فرهنگ دينى ماست که «يد الله مع الجماعه»
- استفاده از آراى ديگران طرح را پخته و جامع مى‌کند. «من شاور الرجال شارک فى عقولها»
- مشورت نوعى احترام به مردم است، ممکن است در مشورت حرف تازه‌اى به دست نيايد ولى احترام به شخصيّت مردم است.
- وسيله شناخت ديگران است. تا مرد سخن نگفته باشد عيب و هنرش نهفته باشد با مشورت مى‌توان درجه علمى و فکرى و تعهّد و برنامه ريزى افراد را شناخت.
سؤال: آيا مشورت پيامبر با مردم جنبه ظاهرى داشت؟
پاسخ: هرگز، زيرا اگر مشورت مى‌فرمود و خلاف آن را انجام مى‌داد نه تنها به امّت احترام نگذاشته بود، بلکه به نوعى روح آنان را جريحه‌دار مى‌کرد.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله در جنگ‌هاى بدر، احد، خندق، حديبيه، جنگ با بنى‌قريظه و بنى‌نظير و فتح مکّه و جنگ تبوک با مسلمانان مشورت فرمود.
مشورت در مسائلى است که مربوط به مردم باشد، ولى در امورى که مربوط به خداوند است نظير بعثت، امامت و عبادت، جاى مشورت نيست. نماز پيمان الهى است، «الصلاة عهد الله» عهد خدا را بايد انجام داد و نيازى به مشورت ندارد. امامت و رهبرى امّت نيز عهد الهى است، زيرا همين که حضرت ابراهيم از خداوند درخواست کرد که نسل او رهبر جامعه شود، خداوند فرمود: رهبرى و امامت پيمان و عهد من است و سپردن آن مربوط به
جلد 8 - صفحه 414
گزينش من است نه دعاى تو و اگر از شخصى ظلمى سربزند لايق رهبرى نيست، «لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» پس در رهبرى امّت، بايد تسليم او باشيم، چنانکه قرآن مى‌فرمايد: «إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً» امامت به انتخاب من است.
اسلام دين جامع و کامل است و در همه امور پرداخته است:
- در مسائل اعتقادى: «آمَنُوا و يَتَوَکَّلُونَ»
- در مسائل اخلاقى: «يَجْتَنِبُونَ، يَغْفِرُونَ»
- در مسائل اجتماعى: «شُورى بَيْنَهُمْ»
- در مسائل عبادى: «أَقامُوا الصَّلاةَ»
- در مسائل اقتصادى: «يُنْفِقُونَ»
- در مسائل سياسى و نظامى: «يَنْتَصِرُونَ»
جالب است اين صفات در قالب فعل مضارع آمده که نشان استمرار است.