اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مَن يُضلِل‌ِ اللّه‌ُ فَما لَه‌ُ مِن وَلِي‌ٍّ مِن بَعدِه‌ِ وَ تَرَي الظّالِمِين‌َ لَمّا رَأَوُا العَذاب‌َ يَقُولُون‌َ هَل إِلي مَرَدٍّ مِن سَبِيل‌ٍ (44)
و کسي را که خداوند گمراه کند پس نيست براي او ناصر، و وليّي که بتواند او را از عذاب الهي نجات دهد از بعد اينکه گمراه شده است و مي‌بيني ظالمين را چون مشاهده ميکنند عذاب را ميگويند آيا کسي هست که ما را برگرداند از اينکه عذاب و نجات دهد و راهي بما بنمايد.
وَ مَن يُضلِل‌ِ اللّه‌ُ گفتيم اضلال الهي بعد از اينکه قلب سياه شد و قساوت گرفت و از قابليت هدايت افتاد که اگر هزار معجزه مشاهده کند و هزار دليل بر او اقامه شود هدايت نمي‌شود خداوند او را به
جلد 15 - صفحه 504
خود واگذار ميکند که هر چه بتواند بار گناه را سنگين کند و عذاب را بر خود زياد کند فَما لَه‌ُ مِن وَلِي‌ٍّ نه پدر نه مادر نه فرزند نه عشيره و نه رئيس و نه لشکر و عدّه و عدّه و اتباع احدي نيست و قدرت بر رفع عذاب از او ندارند.
مِن بَعدِه‌ِ ممکن است ضمير من بعده راجع بخدا باشد يعني غير از خدا احدي قدرت ندارد و ممکن است مرجع اضلال باشد که بعد از آنکه گمراه شد و از قابليت افتاد احدي نيست بتواند او را هدايت کند و ممکن است مرجع عذاب باشد که احدي قدرت بر رفع عذاب ندارد وَ تَرَي الظّالِمِين‌َ روز قيامت که آتش جهنم شعله ميکشد، و ملائکه عذاب با غل‌ها و زنجيرها آنها را ميکشند رو بآتش.
لَمّا رَأَوُا العَذاب‌َ آنها مي‌بينند و مشاهده ميکنند.
يَقُولُون‌َ يا در پيشگاه الهي يا به ملائکه عذاب.
هَل إِلي مَرَدٍّ مِن سَبِيل‌ٍ آيا ممکن است و وسيله‌اي هست که ما برگرديم بدنيا و تدارک کنيم آنچه عمل کرده‌ايم و خود را از اينکه عذاب نجات دهيم و اينکه آرزويي است که تمام اهل عذاب از مشرک و کافر و ضال و مضل و مخالف و معاند و فاسق و فاجر ميکنند چنانچه ميفرمايد وَ لَو تَري إِذ وُقِفُوا عَلَي النّارِ فَقالُوا يا لَيتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّب‌َ بِآيات‌ِ. رَبِّنا وَ نَکُون‌َ مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ بَل بَدا لَهُم ما کانُوا يُخفُون‌َ مِن قَبل‌ُ وَ لَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنه‌ُ وَ إِنَّهُم لَکاذِبُون‌َ- انعام آيه 27 و 28- چون زنگ شرک و کفر و ضلالت و ظلم ثابت شده قابل تغيير نيست.
505