تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الصَّابِرِينَ وَ الصَّادِقِينَ وَ الْقانِتِينَ وَ الْمُنْفِقِينَ وَ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ «17»
بعد از آن، صفات ممتازه متقيان را بيان مى‌فرمايد:
«1» سنن ترمذى، جلد 4، کتاب صفة الجنّه، باب 18، حديث مسلسل 2555
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 36
الصَّابِرِينَ: صفت اول آنان آنکه: صبر کنندگانند در اداى جميع واجبات و مستحبات، و بر ترک محرمات و مشتبهات و تحمل بليات و مشقات و ناملايمات. و صبر سه قسم است: صبر بر طاعت، صبر در مصيبت، و صبر از معصيت.
در «ارشاد ديلمى»: اوحى اللّه الى داود: تخلّفوا باخلاقى فانّ من اخلاقى انا الصّبور؛ و الصّابر ان مات مع صبره مات شهيدا و ان عاش عاش عزيزا. «1» خداى تعالى وحى فرمود به حضرت داود عليه السلام: متخلق شويد به اخلاق من، بدرستى که من صبور مى‌باشم. و صابر اگر بميرد با صبرش، مرده است به ثواب شهيد؛ و اگر زنده باشد، زندگى نمايد به عزت.
صفت دوم: وَ الصَّادِقِينَ: و راست گويندگان در اقوال و افعال، مطابق واقع.
«مصباح الشريعه»- منقول از فرمايشات حضرت صادق عليه السلام:
کمترين مرتبه حد راستى آنکه: مخالفت نکند زبان قلب را، و قلب زبان را.
و نيز فرمود: صدق، نور مشعشعى است در عالم خود؛ مانند آفتاب که هر چيزى از آن روشنى مى‌گيرد، بدون آنکه از خورشيد چيزى کاسته شود. «2» صفت سوم پرهيزکاران: وَ الْقانِتِينَ: و قنوت کنندگان در نماز. قنوت در لغت به معنى نماز و دعاى در نماز و طاعت و دوام باشد. بنابراين مفسّرين را اقوالى است: 1- فرمانبرداران خدا در نهان و آشکارا باشند. 2- دائم باشند در طاعت و عبادت. 3- قنوت کنندگانند در نماز وتر در نافله شب، چه از صفات مخصوصه متقيان، شب‌خيزى و قيام و احياى شب است به دعا و قنوت و مناجات بارى تعالى. 4- عام و شامل تمام معانى باشد.
صفت چهارم: وَ الْمُنْفِقِينَ: و انفاق کنندگان در راه خداى تعالى.
«1» ارشاد القلوب، باب 38، صفحه 127 (با اندکى تفاوت)
«2» ارشاد القلوب، باب 44، صفحه 138 (با اندکى تفاوت)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 37
مفسرين را در اين انفاق اقوالى است: 1- انفاق واجبه، مانند خمس و زکات ماليه و بدنيه و نذورات و کفارات و صدقات واجبه. 2- نفقات واجب النفقه، از اهل و عيال و غلام و کنيز و بهائم و غير آن. 3- انفاق مستحبه، مانند خيرات و مبرات و اطعام فقراء و مساکين و امثال آن.
«ارشاد ديلمى»: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ما طلعت شمس قطّ الّا بجنبيها ملکان يقولان: اللّهمّ اعط لکلّ منفق خلفا و لکلّ ممسک تلفا. «1» فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هيچ روزى آفتاب طالع نشود مگر به دو طرف او دو ملک باشند، گويند: بار خدايا عطا فرما هر خرج کننده را عوض، و هر امساک کننده را تلف.
و نيز «ابن بابويه» از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده: الرّجال اربعة: سخىّ و کريم و بخيل و لئيم؛ فالسّخىّ الّذى يأکل و يعطى، و الکريم الّذى لا يأکل و يعطى، و البخيل الّذى يأکل و لا يعطى، و اللّئيم الّذى لا يأکل و لا يعطى. «2» فرمود: مردمان چهار صنفند: سخى و کريم و بخيل و لئيم: 1- سخى کسى است که خود مى‌خورد و به ديگرى هم عطا کند. 2- کريم کسى است که خود نخورد و به ديگرى دهد. 3- بخيل کسى است که خود مى‌خورد و نمى‌دهد. 4- لئيم کسى است که نه خود خورد نه به کسى دهد.
صفت پنجم پرهيزکاران: وَ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ: و استغفار کنندگان و طلب آمرزش نمايندگان به سحرها. و احاديث بسيار در استغفار وقت سحر وارد شده:
1- در کتاب «نور الثقلين» و «خصال» از حضرت صادق عليه السلام مروى است که فرمود: من قال فى وتره اذا اوتر: استغفر اللّه و اتوب اليه سبعين مرّة
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 10 حديث 18 (هر دو جمله از يک روايت انتخاب شده است)
«2» جامع الاخبار، صدوق، فصل 69، فى السّخاء و الايثار
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 38
و هو قائم، فواظب على ذلک حتّى تمضى له سنة کتبه اللّه عنده من المستغفرين بالاسحار: «1» هر که بگويد در نماز وتر خود هفتاد مرتبه «استغفر اللّه و اتوب اليه» در حال قيام و مواظبت نمايد بر آن تا بگذرد يک سال، مى‌نويسد خداى تعالى او را در نزد خود از استغفار کنندگان در سحرها.
2- شيخ طوسى به اسناد خود از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده:
من قال فى آخر الوتر فى السّحر: «استغفر اللّه ربّى و اتوب اليه» سبعين مرّة و دام على ذلک سنة کتبه اللّه من المستغفرين بالاسحار: «2» هر که بگويد آخر وتر در سحر «استغفر اللّه ربّى و اتوب اليه»، هفتاد مرتبه و مداومت نمايد بر آن يک سال، مى‌نويسد خدا او را از استغفار کنندگان در سحرها.
3- لقمان حکيم در وصايايى به پسر خود فرمايد: يا بنىّ لا تکن اعجز من هذا الدّيک يصوت بالاسحار و انت نائم على فراشک: اى پسر من، مباش عاجزتر از خروس که صدا مى‌کند به سحرها (يعنى ذکر مى‌گويد) و حال آنکه تو خوابيده باشى بر رختخواب خود.
تتمه: «شيخ المشايخ» در کتاب (الجنان) گفته که: در تفاسير اهل بيت عصمت و طهارت، اين آيه، خاصه در شأن حضرت امير المؤمنين عليه السلام نازل گرديده. اهل اشاره در اين آيه گفته‌اند: الصّابرين فى الاهوال، و الصّادقين فى الاقوال، و المنفقين فى الاموال، و المستغفرين بالاسحار.