تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «18»
«1» خصال صدوق، حديث 1184- تفسير نور الثقلين، جلد اوّل، صفحه 267، حديث 62
«2» محاسن برقى صفحه 53، باب 62 از کتاب ثواب الاعمال، ثواب استغفار الوتر (در جامع احاديث الشيعه نيز اين روايت از محاسن نقل شده است، نه از شيخ طوسى)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 39
شأن نزول: در اسباب النزول: دو حبر از احبار، از شام به مدينه آمدند و حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را به علامات و صفات مندرجه در کتاب تورات بشناختند، گفتند: ما را مسئله‌اى هست، اگر جواب دهى ايمان مى‌آوريم.
گفتند: خبر ده ما را اعظم و اکبر شهادتى که در کتاب خدا مى‌باشد کدام است؟ آيه شريفه نازل شد:
شَهِدَ اللَّهُ: گواهى داد خداى تعالى، يعنى به نصب دلايل بر وحدانيت و انزال آيات ناطقه به آن ثابت و محقق و مبين گردانيد، أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ: بدرستى که شأن چنين است که نيست در عالم وجود، خدائى قابل ستايش و پرستش مگر ذات يگانه او. «سيد رضى» در تفسير اين آيه چند وجه ذکر فرموده:
1- شهادت در اصل، طريق است براى علم. و وصف شود ادا کننده شهادت به آنکه او شاهد است در وقتى که اداى شهادت او طريق باشد به حصول علم براى غير او. بنابر اين مراد شهادت الهى به وحدانيت خود، دانا ساختن بندگان است به يگانگى خود به ظهور آيات بينات، تا محقق گردد نزد آنها صحت مطلب.
2- مراد به شهادت آنچه مبناى خلق است از احتياج به سوى او که تمامى مخلوقات، فقر ذاتى دارند نسبت به غنى بالذات؛ پس خضوع و خشوع نمايند بدرگاه او از غنى و فقير و قوى و ضعيف.
3- شهادت دهد خداى تعالى نزد خلق، به تدبير عجيب و صنع غريب و قدرت کامله و حکمت بالغه به اينکه: نيست در عالم وجود موجودى قابل الهيت، مگر ذات يگانه بى‌همتاى او.
وَ الْمَلائِکَةُ: و شهادت دادند همه ملائکه، به بيان دلايل و عظمت آنچه معاينه کردند از عظيم قدرت حق تعالى و بسط املاک و افلاک از سمک تا سماک و آنچه در آسمان و زمين و بين آنها است نزد انبياء و رسل، اقرار به کبريائيت و عظمت ذات احديت، وَ أُولُوا الْعِلْمِ: و شهادت دهند صاحبان علم به دانش و بينش خود به الهيت و وحدانيت ذات سبحانى.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 40
تبصره: آيه شريفه دال است بر عظمت و شرافت علماى حقه، که شهادت آنها را خداى تعالى قرين و مقارن شهادت خود گردانيده، لذا قدر و منزلت ايشان به درجه کمال است.
«در مجمع البيان» و «مبانى»- از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود: ساعة من عالم يتّکئ على فراشه ينظر فى علمه خير من عبادة العابد سبعين عاما: «1» يک ساعت که عالم تکيه بر فراش خود و تأمّل و فکر در علم خود نمايد، بهتر است از عبادت عابد هفتاد سال.
و نيز فرمود: عظّموا العلماء فانّکم تحتاجون اليهم فى الدّنيا و الاخرة: بزرگ شماريد علما را؛ پس بدرستى که شما محتاج هستيد بسوى ايشان در دنيا و آخرت.
پس شهادت خداى تعالى، اظهار توحيد به نصب دلايل و خلق شواهد براى کافه بندگان؛ و شهادت ملائکه، براى انبياء و ائمه اصفياء؛ و شهادت انبياء، براى ائمه هدى؛ و شهادت انبياء و ائمه، براى علما؛ و شهادت علماء، براى عامه مردم در توحيد ثابت و مستدام باشد.
قائِماً بِالْقِسْطِ: در حالتى که هر يک از ملائکه و اهل علم، قائم و محکم‌اند به عدل و انصاف در اداى شهادت خود بر وحدانيت الهى. يا حق تعالى قائم است به تدبير، يعنى جارى کننده امور را به استقامت و عدل؛ و اين محتاج است به تأمل و نظر در زمين و آسمان و دوران فلک، شمس و قمر و ايجاد چهار فصل و نزول باران و ترتيب اشياء و ازمنه و ترکيب عناصر و اعضاء حيوان و اختلاف صور و انواع، و حسن و قبح و غنا و فقر و صحت و مرض و طول عمر و قصر آن و لذت و الم و عقل و جهل و حواس ظاهره و باطنه و نظم و انتظام و بقا و فناء هر چيزى به قدر معين و خاصّه مقرّر است که تمام، به قسط و عدل و حکمت و مصلحت باشد.
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 421
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 41
جهان چون خط و خال و چشم و ابروست
که هر چيزى بجاى خويش نيکوست
اگر هر ذره بر دارى تو از جاى
خلل يابد همه عالم سراپاى
و نيز در امورات مقرره دينى، جميع آن به مصلحت و حکمت و عدل واقعى است، از تقسيم و تعيين ارزاق و آجال و ثواب و عقاب و امر و نهى و جهنم و بهشت و جزاى افعال و اقوال، تمام امورات صادره از ذات حکيم على الاطلاق در غايت محکم و متقن و قسط و عدل باشد.
تتمه: «عياشى» از حضرت باقر عليه السلام روايت نموده فرمود: فانّ اولى العلم الانبياء و الاوصياء و هم قيام بالقسط، و القسط العدل فى الظّاهر، و العدل فى الباطن امير المؤمنين عليه السلام «1» يعنى: صاحبان علم، انبياء و اوصياء هستند؛ و قسط، عدل در ظاهر است. و عدل در باطن، حضرت امير المؤمنين عليه السلام است.
و در حديث ديگر فرمود آن حضرت: نحن اولوا الذّکر و نحن اولوا العلم: «2» مائيم صاحبان ذکر، مائيم صاحبان علم.
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ: نيست خدائى سزاوار پرستش و ستايش مگر آن ذاتى که غالب و قاهر است بر تمام اشياء، حکيم است به مصالح آنان؛ چه قدرت تمام نمى‌شود مگر به استقلال، و عدالت حاصل نشود مگر به کمال و دوام اطلاع بر احوال و مصالح عالميان.