تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (67)
الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ: دوستان دنيا در آن روز، بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ: بعضى از ايشان مر بعضى را دشمن باشند، إِلَّا الْمُتَّقِينَ: مگر پرهيزکاران از اهل ايمان که ايشان در قيامت نيز دوستان يکديگرند.
تنبيه:
آيه شريفه آگاهى است که تمام دوستى‌ها روز قيامت مبدل به
جلد 11 - صفحه 493
دشمنى گردد الا دوستى که براى خدا و در راه خدا باشد، لذا حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: «احب فى اللّه و ابغض فى اللّه» دوستى کن در راه خدا و دشمنى نما در راه خدا «1».
و حضرت صادق عليه السّلام فرمود: الا کل خلة کانت فى الدنيا فى غير اللّه فانها تصير عداوة يوم القيمة: آگاه باشيد هر دوستى که باشد در دنيا براى غير خدا، مى‌گردد آن دوستى دشمنى روز قيامت «2».
على ابن ابراهيم- روايت نموده که حضرت امير المؤمنين عليه السلام بعد از تلاوت اين آيه فرمود: چون دو مؤمن در دنيا دوستى کنند و يکى به جوار رحمت خدا رود، گويد: فلان، دوست من بود و مرا به طاعت تو و اطاعت انبياى تو امر مى‌نمود، در اوامر ترغيب و از نواهى منزجر مى‌نمود، نظر لطف را از او مگير و همچنانکه مرا هدايت نمودى او را به طريق هدايت مستقيم بدار، چنانچه مرا گرامى داشت او را به مکرمت عميم خود رحمت فرما؛ و چون دو کافر و فاسق با يکديگر دوستى کنند و يکى از آنها پيش از ديگرى بميرد، گويد: فلان کس مرا از عبادت و اطاعت تو منع مى‌کرد و بر فسق و معصيت تحريص مى‌نمود و مى‌گفت ما را به خدا رجوعى نيست، نظر لطف از او بردار و به انواع عذاب و اصناف عقاب او را معذب فرما. «3»
تتمه:
خلّت در ميان نوع بشر از چهار وجه بيرون نيست: دو وجه آن مستحسن و مثمر سعادت سرمدى:
1- خلّت حقيقه که آن را محبت روحانيه گويند و استنابه آن به تناسب ارواح است و تعارف آن مانند محبت انبياء و اولياء و شهداء و اصفياء با يکديگر. 2- محبت قلبيه و آن مستند است به تناسب اوصاف کامله و اخلقه فاضله مانند محبت صلحا و اتقيا در حق يکديگر و دوستى امت با انبياء و ائمه هدى عليهم السلام.
«1» منهج الصادقين، چاپ 1333 شمسى، ج 8، ص 256.
«2» برهان، ج 4، ص 153، حديث 2.
«3» برهان، ج 4، ص 153، حديث 3.
جلد 11 - صفحه 494
و اما دو محبت مذموم: 1- به سبب تيسير مصالح است مانند محبت تجار و صناع و ارباب حاجت به اغنياء. 2- محبت نفسانيه و استناد آن به لذات حسيه و مشتهيات نفسانيه. و چون در قيامت اسباب اين دو نوع محبت مفقودند و غرض و غايت آن حاصل نشود، آن محبت زايل شود و به دشمنى مبدل گردد، پس بايد که مقصود اهل ايمان از خلت و محبت محض رضاى الهى و غير مشوب به مقاصد دنيوى باشد تا روز حساب به اين خطاب مستطاب سر افراز گردد: