اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
شَهِدَ اللّه‌ُ أَنَّه‌ُ لا إِله‌َ إِلاّ هُوَ وَ المَلائِکَةُ وَ أُولُوا العِلم‌ِ قائِماً بِالقِسطِ لا إِله‌َ إِلاّ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم‌ُ «18»
گواهي ميدهد ذات مقدّس پروردگار بوحدانيّت خود و ملائکه و صاحبان علم هم گواه هستند که خداوند قيام بعدل فرموده تمام کارهاي او از روي عدل است و گواهي دارند بر وحدانيّت او و اينکه عزيز و حکيم است.
اينکه آيه شريفه از جمله آيات پرفضيلت است، در خبر بنا بر نقل مجمع البيان و برهان و لآلي الاخبار و غير اينها از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(من قرء شهد اللّه الآية عند منامه خلق اللّه له منها سبعين الف خلق يستغفرون له الي يوم القيمة)
و نيز از حضرت صادق عليه السّلام نقل ميکنند که فرمود
(يجاء بصاحبها يوم القيمة فيقول اللّه ان‌ّ لعبدي هذا عهدا عندي و انا احق‌ّ من وفي بالعهد ادخلوا عبدي هذا الجنّة)
شَهِدَ اللّه‌ُ أَنَّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا هُوَ شهادت از مادّه شهود بمعني حضور مقابل غياب و شاهد بمعني حاضر مقابل غائب و مراد حضور شيئي است نزد شخص و کلمه شهد در مقام ظاهر بلکه نص‌ّ در اظهار ما هو ظاهر عنده است و اينکه عبارت از فاعل و فعل و مفعول است.
مثلا شما شاهد فلان قضيّه. شما: فاعل، شهادت شما: فعل، مفعول آن قضيّه مشهود به است.
خداوند: فاعل، مشهود به: توحيد و يگانگي حق، و شهادت: اظهار و فعل حق است.
و اينکه شهادت تارة قولي است چنانچه سر تا سر قرآن خداوند توحيد و يگانگي خود را در مقابل مشرکين بيان فرموده بلکه بلسان تمام انبياء در جميع کتب سماوي اينکه موضوع را گوشزد بنده‌گان فرموده.
جلد 3 - صفحه 139
و تاره فعلي است که تمام مخلوقات را که بنگري اينکه نظم و ترتيب دلالت دارد بر وحدانيّت و يگانگي حق لَو کان‌َ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللّه‌ُ لَفَسَدَتا سوره انبياء آيه 22 بلکه مخلوقات بتمامها دلالت بر وجود حق و وحدانيّت او و علم و قدرت و ساير صفات او دارد.
برگ درختان سبز در نظر هوشيار || هر ورقش دفتري است معرفت کردگار
و تارة ذاتي است ( يا من دل‌ّ علي ذاته لذاته) چنانچه قبلا تذکّر داديم که ذات مقدّس واجب الوجود صرف وجود و محض وجود و بحت وجود است و مرکّب از وجود و ماهيّت نيست
(و الحق ماهيّة انّيّة || اذ مقتضي العروض معلوليّة)
و صرف وجود دوئيّت در او تعقّل نميشود زيرا مقابل وجود يا عدم است و يا ماهيّت که آنهم بالذات معدوم است (الماهيّة من حيث هي ليست الا هي) پس ذات بالذات دلالت دارد بر وحدت ذات، يعني وجود بنفس وجود دلالت دارد بر وحدت وجود پس شاهد و مشهود و شهادت «فعل و فاعل و مفعول» يکيست بلکه در حکمت مبرهن شده اتحاد عاقل و معقول و عقل چه رسد بمقام وجود و از همين بيان بخوبي ظاهر ميشود اتّحاد و عينيّه صفات با ذات.
وَ المَلائِکَةُ بواسطه قرب ملائکه نسبت بمقام ربوبي و کشف و ظهور حقائق نزد آنها و عدم ستر و حجاب طبيعت در آنها چه حقيقيت ظاهرتر از توحيد حق است، و ممکن است لفظ ملک شامل باشد تمام مجرّدات را از عالم عقول و ملائکه حافّين بحول العرش و ملائکه آسمان و زمين و ملائکه فعّاله.
وَ أُولُوا العِلم‌ِ در اخبار بسيار تفسير شده أُولُوا العِلم‌ِ بانبياء و ائمّه عليهم السلام، در برهان از حضرت ابي الحسن عليه السّلام روايت کرده فرمود
و أولو العلم قائما بالقسط الامام
و از تفسير عيّاشي از جابر از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده فرمود
(فان‌ّ اولي العلم الانبياء و الاوصياء و هم قيام بالقسط)
و از سعد بن عبد اللّه القمي از حضرت باقر عليه السّلام فرمود
(نحن اولوا الذکر و نحن اولوا العلم و عندنا
جلد 3 - صفحه 140
الحرام و الحلال)
و غير اينها از اخبار.
و ممکن است گفته شود چنانچه مکرّر گفته‌ايم که اينکه تفسيرات از باب بيان مصاديق است و منافات با عموم ندارد که مراد مطلق اهل علم باشد و اظهر مصاديق آن انبياء و اوصياء و ائمّه اطهار عليهم السلام باشند.
و تخصيص شهادت را بارباب علم بجهت شرافت علم است که بالاترين صفات حميده است و آيات و اخبار در شرافت علم بسيار وارد شده قال اللّه تبارک و تعالي قُل هَل يَستَوِي الَّذِين‌َ يَعلَمُون‌َ وَ الَّذِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ زمر آيه 9 و قال تعالي إِنَّما يَخشَي اللّه‌َ مِن عِبادِه‌ِ العُلَماءُ فاطر آيه 28، و قال تعالي وَ تِلک‌َ الأَمثال‌ُ نَضرِبُها لِلنّاس‌ِ وَ ما يَعقِلُها إِلَّا العالِمُون‌َ عنکبوت آيه 43، و از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(العلماء ورثة الانبياء)
و بابي ذرّ فرمود
(جلوس ساعة عند مذاکرة العلم احب‌ّ الي اللّه تعالي من قيام الف ليلة يصلّي في کل‌ّ ليلة الف رکعة و احب‌ّ اليه من الف غزوة و من قراءة القرآن کلّه اثني عشر الف مرّة و خير من عبادة سنة صيام نهارها و قيام ليلها و من خرج من بيته يلتمس بابا من العلم کتب اللّه عزّ و جل‌ّ له بکل‌ّ قدم ثواب نبي‌ّ من الانبياء الي آخر الحديث)
حديث مفصّل است. و از امير المؤمنين عليه السّلام و از حضرت سجاد و حضرت رضا و حضرت باقر و حضرت صادق عليهم السلام و غير اينها اخبار بسياري در فضيلت علم وارد شده و در اغلب کتب مسطور است احتياج بنقل ندارد.
قائِماً بِالقِسطِ از بسيار مفسرين که اينکه صفت اللّه است يعني بعد از شهادت بتوحيد شهادت بعدل الهي که خداوند يگانه عادل است چون قيام بقسط دلالت دارد بر اينکه جميع افعال الهي موافق با حکمت و مصلحت است و خردلي کار قبيح و لغو و ظلم از او صادر نميشود که يکي از اصول مذهب شيعه است.
و از اخبار سابقه استفاده ميشود که قائِماً بِالقِسطِ صفت أُولُوا العِلم‌ِ است چنانچه در حديث اول فرمود
اولو العلم قائما بالقسط الامام
و در ثاني فرمود
و هم
جلد 3 - صفحه 141
قيام بالقسط)
و بنا بر اينکه تفسير أُولُوا العِلم‌ِ منحصر ميشود بانبياء و اوصياء زيرا غير آنها از اهل علم هر که باشد و هر چه باشد قيام بعدل مطلق که علما و اخلاقا و عملا در جميع اخلاق و اعمال و علوم خالي از افراط و تفريط باشد نيست و اينکه معناي عصمت است.
و ممکن است گفته شود که اينکه صفت صفت اللّه و ملائکه و اولوا العلم باشد يعني شهود قائم بقسط هستند.
(تنبيه)
عدالت از اشرف صفات و افضل ملکات و اعظم اخلاق است آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ يَأمُرُ بِالعَدل‌ِ وَ الإِحسان‌ِ الايه نحل آيه 90، و آيه شريفه وَ إِذا حَکَمتُم بَين‌َ النّاس‌ِ أَن تَحکُمُوا بِالعَدل‌ِ نساء آيه 58، و از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست
(عدل ساعة خير من عبادة سبعين سنة قيام ليلها و صيام نهارها)
و از حضرت صادق عليه السّلام مرويست
(العدل احلي من الماء يصيبه الظمآن)
و نيز فرمود
(العدل احلي من الشهد و الين من الزبد و اطيب ريحا من المسک)
و نيز فرمود
(اتقوا اللّه و اعدلوا)
و غير اينها از اخبار مرويّه در جامع السعادات ص 316.
لا إِله‌َ إِلّا هُوَ سؤال- وجه تکرار اينکه کلمة شريفه چيست با اينکه اخصر بود بفرمايد «شهد اللّه و الملائکة و اولوا العلم قائما بالقسط انه لا اله الا هو العزيز الحکيم».
جواب- شهادت خداوند با شهادت ملائکه و اولي العلم کمال مغايرت را دارد شهادت حق از روي علم ذات بذات است و ملائکه و اولو العلم محال است علم بذات پيدا کنند چون ممکن پي بذات واجب نميتواند ببرد، و نيز علم او ذاتي است و علم آنها موهبتي است. علم او عين ذات است، علم آنها زائد بر ذات است. علم او واجب، علم آنها ممکن. علم او از خود، علم آنها از افاضه. مثنوي:
جلد 3 - صفحه 142
چون
شهادت داد حق کبود ملک || تا شود اندر شهادت مشترک
(سؤال)
وجه اختصاص شهادت بخدا و ملائکه و اولوا العلم چيست با اينکه تمام اهل توحيد بلسان قال و جميع موجودات بلسان حال بر اينکه کلمه شريفه شهادت دارند!
(جواب)
اولا شهادت خدا و ملائکه و انبياء و اوصياء بواسطه عصمت و اينکه اشتباه و خطا در او راه ندارد قابل شبهه و اشکال نيست و نميتوان ردّ کرد بخلاف غير معصوم و ثانيا شهادت غير اينها مأخوذ از اينها است و از شهادت اينها باصطلاح ديگران شاهد فرع‌اند و اينها شاهد اصل.
و ثالثا کانّه خدا ميفرمايد مسئله توحيد جايي که همچه شهودي دارد نبايد احدي انکار کند چنانچه شما در مقابل کسي که منکر مطلبي است مي‌گويي اينکه مطلب را فلان و فلان از علماء و متديّنين بر طبقش گواهي دارند جاي انکار نيست.
العَزِيزُ الحَکِيم‌ُ تفسيرش مکرّر گذشت.