اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
سَيَقُول‌ُ لَک‌َ المُخَلَّفُون‌َ مِن‌َ الأَعراب‌ِ شَغَلَتنا أَموالُنا وَ أَهلُونا فَاستَغفِر لَنا يَقُولُون‌َ بِأَلسِنَتِهِم ما لَيس‌َ فِي قُلُوبِهِم قُل فَمَن يَملِک‌ُ لَکُم مِن‌َ اللّه‌ِ شَيئاً إِن أَرادَ بِکُم ضَرًّا أَو أَرادَ بِکُم نَفعاً بَل کان‌َ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ خَبِيراً «11»
زود باشد که بگويند بشما کساني که تخلف کردند از خروج با شما که ما
جلد 16 - صفحه 204
گرفتار اموال و اولاد و اهل بوديم نتوانستيم همراه شما بيائيم شما براي ما از خدا طلب مغفرت کنيد.
خدا ميفرمايد اينها ميگويند بزبان‌هاي خود چيزي را که نيست در قلب آنها بفرما بآنها پس کيست بتواند براي شما که جلوگيري کند از خدا چيزي را اگر اراده فرمايد براي شما ضرري را يا اراده کند براي شما نفعي را بلکه هست خداي متعال بآنچه ميکنيد با خبر و دانا.
توضيح کلام اينکه حضرت رسول (ص) در سال ششم هجرت در ماه ذي قعده عازم شد براي عمره برود مکه و مخصوصا لباس احرام پوشيد و قلائد بدنه ها را داغ گذاشت براي قرباني که اهل مکه مشرکين بدانند که قصد جهاد و جنگ ندارد يک دسته اعراب عربهاي باديه‌نشين پيش خود گفتند که اينها باين کيفيت ميروند مشرکين مکه آنها را دستگير مي‌کنند و ميکشند چنانچه در آيه بعد بيان ميفرمايد لذا تخلف کردند و همراه حضرت نرفتند و چون حضرت برگشت بمدينه اينها در مقام عذرخواهي برآمدند که ميفرمايد:
سَيَقُول‌ُ لَک‌َ المُخَلَّفُون‌َ مِن‌َ الأَعراب‌ِ فرق است بين لفظ عرب شهرنشين و اعراب باديه‌نشين ..
شَغَلَتنا أَموالُنا وَ أَهلُونا گرفتاري‌هاي دنيوي براي تحصيل امر معاش و حفظ اهل و عيال ما را مشغول کرد نتوانستيم در خدمتت مشرف شويم.
فَاستَغفِر لَنا حال شما از خدا بخواهيد از گناه ما در اينکه تخلف بگذرد و بيامرزد، خداوند ميفرمايد: و خبر از ما في الضمير آنها ميدهد:
يَقُولُون‌َ بِأَلسِنَتِهِم ما لَيس‌َ فِي قُلُوبِهِم بآنها بفرما اگر تقدير شد موت و قتل يا حياة و نفع آمدن و نيامدن شما جلوگيري نمي‌کند و کسي مالک و توانا نيست که مانع شود.
قُل فَمَن يَملِک‌ُ لَکُم مِن‌َ اللّه‌ِ شَيئاً إِن أَرادَ بِکُم ضَرًّا أَو أَرادَ بِکُم نَفعاً بَل کان‌َ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ خَبِيراً سپس خدا خبر ميدهد از ما في الضمير آنها ميفرمايد:
جلد 16 - صفحه 205
بلکه گمان کرديد که پيغمبر و مؤمنين که در خدمتش مشرف شدند بمکه هرگز ديگر برنميگردند بسوي اهل و عيال خود تمام بدست مشرکين کشته مي شوند و اينکه گمان بد زينت داده شده در قلوب شما و گمان کرديد گمان بدي و هستيد شما قومي هلاک شده.
بَل ظَنَنتُم أَن لَن يَنقَلِب‌َ الرَّسُول‌ُ وَ المُؤمِنُون‌َ إِلي أَهلِيهِم أَبَداً بَل ظَنَنتُم أَن لَن يَنقَلِب‌َ الرَّسُول‌ُ لن براي نفي ابد است که هرگز پيغمبر از اينکه مسافرت برنميگردد بالاخص با تأکيد بکلمه ابدا.
وَ المُؤمِنُون‌َ آنها هم هرگز برگشت ندارند إِلي أَهلِيهِم أَبَداً تمام کشته ميشوند و بسوي اهل خود برنميگردند ابدا.
وَ زُيِّن‌َ ذلِک‌َ فِي قُلُوبِکُم زينت دهنده شيطان است که وسوسه ميکند چنانچه ميفرمايد: وَ إِذ زَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ أَعمالَهُم وَ قال‌َ لا غالِب‌َ لَکُم‌ُ اليَوم‌َ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ إِنِّي جارٌ لَکُم انفال، آيه 50.