تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ (51)
ترجمه
و هنگاميکه مواعده نموديم با موسى چهل شب را پس گرفتيد گوساله را بعد از آن با آنکه بوديد شما ستمکاران.
تفسير
خداوند بحضرت موسى وعده فرموده بود که پس از نصرت بنى اسرائيل کتابى بآنحضرت عنايت فرمايد که مشتمل باشد بر اوامر و نواهى و مواعظ و پنديات و امثال و آنحضرت هم بنى اسرائيل را باين بشارت خرسند فرموده بود و چون خداوند بآنها فرج داد و دشمنان ايشان را هلاک فرمود بامر الهى عازم ميعاد شد و سى روز روزه گرفت و در آخر روز سى‌ام مسواک نمود پيش از افطار پس وحى رسيد که اى موسى آيا نميدانى بوى دهان روزه‌دار خوش‌تر است نزد من از مشک ده روزه ديگر روزه بگير و مسواک نکرده بيا موسى اطاعت نمود و اين چهل شبانه روز تمام شد و کتاب را باو انعام فرمود در موعد مقرر و در اين اوان سامرى آمد و شبهه نمود بر مردمان سست اعتقاد بنى اسرائيل و گفت موسى وعده نمود که مراجعت نمايد بعد از چهل شب و الان بيست شب و بيست روز تمام است عدد چهل تمام شد و موسى نيامد و در راه خداوند بخطا رفت و خدا خودش آمد تا بشما بفهماند که او قادر است
جلد 1 صفحه 81
بخودى خود شما را دعوت بحق نمايد و موسى را که مبعوث نموده براى آن نبوده که محتاج باو بوده و اظهار نمود براى ايشان گوساله را که خودش ساخته بود بنى اسرائيل گفتند چگونه گوساله خداى ما است گفت خداوند بتوسط اين گوساله با شما سخن ميگويد چنانچه بتوسط درخت با موسى سخن ميگفت پس خدا در گوساله است چنانچه در درخت بود و باين جهت گمراه شدند و گمراه کردند و موسى بگوساله گفت آيا پروردگار مادر تو است چنانچه اينها تصور ميکنند گوساله بزبان آمد و گفت خداوند اجل از آنستکه در گوساله يا درخت باشد سامرى مرا نصب نموده بود کنار ديوارى و در طرف ديگر ديوار زمين را گود کرده بود و يکى از مريدان خود را در آن گودال مخفى نموده بود و دهن او وصل بود بدبر من او ميگفت من خداى شما و خداى موسى هستم و آنها تصور ميکردند من ميگويم اى موسى بن عمران قسم بخداوند مخذول نشدند اين جماعت بسبب پرستش من مکر براى آنکه کندى نمودند در ذکر صلوات بر محمد و آل او و انکار کردند دوستى اين خانواده و نبوت نبى و وصيت وصى را خداوند فرموده وقتى مخذول شدند پرستش کنندگان گوساله براى کندى و سستى آنها در صلوات بر محمد (ص) و على (ع) پس چگونه نميترسيد از مزيد خذلان در دشمنى با آندو در صورتى که مشاهده نموديد آندو را و واضح شد بر شما آيات و دلائل حقيت ايشان، و قمى فرموده که موسى (ع) وقتى ميرفت بميقات تا براى بنى اسرائيل الواح تورية را بياورد بآنها وعده داد که بعد از سى روز مراجعت نمايد و چون سى روز گذشت و نيامد شيطان بصورت پيرمردى درآمد و به بنى اسرائيل گفت موسى فرار کرد و ديگر برنميگردد برويد زيورهاى خودتان را بياوريد تا من براى شما خدائى بسازم که پرستش کنيد او را و سامرى در روز که خداوند غرق نمود فرعون و اصحابش را در مقدمه لشگر موسى بود و از اصحاب خاص آن حضرت بود و او ديد جبرئيل را که بر مرکبى بشکل اسب سوار است و هر جا آن اسب سم خود را ميگذارد زمين در زير پاى او حرکت مى‌کند خاک زير سم اسب جبرئيل را جمع‌آورى نموده و در کيسه محفوظ داشت و افتخار مينمود بر بنى اسرائيل بآن خاک پس چون شيطان براى آنها گوساله را ساخت بسامرى گفت آن خاک را بياور و او آورد و شيطان ريخت در شکم گوساله پس حرکت کرد و صدا داد و روئيد بر او مو و کرک و بنى اسرائيل سجده نمودند آنرا و عدد سجده کننده بگوساله هفتاد هزار بود، حقير عرض ميکنم معلوم
جلد 1 صفحه 82
ميشود عدد آنها خيلى زيادتر از عدد پيروان سامرى و گوساله اين امت بوده با وجود اين کسى استبعاد ننموده است از اعراض آنها از حق چون هميشه مردان خدا کم بوده‌اند نميدانم چه شده که استبعاد نمودند از اعراض اصحاب از نص ولايت با اعتراف بصحت آن البته کسى بى‌جهت امام المشککين نميشود بايد شيطان را درس بگويد تا به اين مقام برسد خدا ما را از وساوس حفظ فرمايد.