تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
حم «1» تَنْزِيلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَکِيمِ «2» إِنَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ «3» وَ فِي خَلْقِکُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ «4»
وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ آياتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «5»
ترجمه
فرو فرستادن کتاب از خداوند ارجمند درست کردار است
همانا در آسمانها و زمين هر آينه آيتها براى گروندگانست
و در آفرينش شما و آنچه پراکنده ميسازد از جنبده آيتها است براى گروهى که يقين ميکنند
و آمد و شد شب و روز در پى يکديگر و آنچه فرستاد خدا از آسمان از روزى پس زنده گردانيد بآن زمين را بعد از مردنش و تغيير دادن بادها بجهات و صفات آيتها است براى گروهى که بعقل دريابند.
تفسير
خداوند متعال پس از افتتاح اين سوره مبارکه به حم که بيان آن گذشت تصريح فرموده بنزول قرآن از جانب خداى تواناى غالب ارجمند که معانى مناسبه با لفظ عزيز است و حکيم داناى محکم‌کار درست کردارى است که تمام افعال او بر طبق مصلحت و صواب است و بعدا اشاره فرموده است بآيات و علامات آفاقى و انفسى که دلالت دارد بر وجود صانع داناى تواناى رحيم کريمى که مثل و مانند و شريک ندارد چون در آسمانها از آفتاب و ماه و ستارگان و گردش آنها با نظم معيّن و در زمين از فواکه و اشجار و انواع نباتات براى انسان و دوابّ چنانچه قمّى ره فرموده آيات و علائم بسيارى است بر وجود چنين صانعى و براى انتفاع اهل ايمان از آنها خلق شده يا انتفاع از آنها مخصوص باهل ايمان است چنانچه گفته‌اند که اهل ايمان از آنها منتفع ميشوند و بهره ميبرند و در خلقت انسان و
جلد 4 صفحه 632
احوال طاريه بر آن از وقت نطفه بودن تا رسيدن بحدّ کمال و در خلقت حيوانات صحرائى و دريائى و هر جنبنده‌ئى در زمين مخصوصا چهارپايان براى انتفاع انسان از آنها آيات و علائمى است که دلالت بر توحيد حق دارد براى کسانيکه اهليّت براى يقين پيدا کردن از دليل بمدلول دارند نه کسانيکه قابل نيل باين مقام نيستند يا در مقام تحصيل آن بر نميآيند و در آمد و شد شبانه روز و کم و زياد شدن مقدار آن دو بحسب فصول و در آمدن باران از آسمان که هم خودش رزق و روزى انسان و حيوان ميشود و هم وسيله روزى آنها و بيرون آمدن مأکولات از زمين ميگردد که زمينهاى مرده را زنده ميکند و در بادهاى مختلف که از شمال و جنوب و يمين و يسار ميوزد و ابر را حرکت ميدهد و باختلاف فصول و حاجت اشجار و فواکه گرم و سرد و معتدل ميگردد و درختها را بارور ميکند و کشتيها را بساحل ميرساند و غير اينها علائم و آثارى است براى اثبات واجب الوجود ذى جود و کرمى که عديل و نظير ندارد و ادراک دلالت اين قبيل از آيات سهل‌تر است که باندک تعقّلى واضح ميشود و اختصاص باهل يقين و معرفت ندارد چون مبادى آنها محسوس و فوائدشان مأنوس است و لذا لقوم يعقلون فرموده است.