تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْ‌ءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَ يُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ «28»
جلد 1 صفحه 397
ترجمه
بايد نگيرند اهل ايمان کافران را دوستان جز اهل ايمان و کسيکه بکند اين کار را پس نيست از محبت خدا در هيچ مرتبه مگر آنکه بپرهيزيد از آنها پرهيز کردنى و ميترساند شما را از خدا از خود و بسوى خدا است بازگشت..
تفسير
خداوند نهى فرموده است در آيات قرآنيه مکرر از آنکه مسلمين بواسطه نسبت يا دوستى در زمان کفر يا جهات ديگرى با کفار دوستى کنند تا آنکه نبوده باشد محبت و عداوتشان مگر در راه خدا و اين اصل بزرگى از اصول دين است که اگر مسلمين مراعات آنرا نموده بودند باين روزها نمى‌افتادند و کفار بر آنها باين قسم مسلط نميشدند از وقتى اين اصل در اسلام مراعات نشد و مسلمين بناى آميزش با کفار را گذاردند و محبت آنها را شعار خود قرار دادند و تقليد و تشبه بآنها را زينت و کمال خود پنداشتند بتدريج همه چيز آنها رفت آيا قومى که مستقل در عقل و فکر و عمل نباشند ممکن است مستقل در دين و رأى و مملکت باشند حاشا و کلا کسيکه شبيه شود بقومى بتدريج از آنها ميشود نهايت آنکه پيرو و ريزه خوار و عقب مانده است از آنها نبايد مؤمنين جز با مؤمنين دوستى نمايند و نبايد اختيار کنند دوستى کفار را بر دوستى با مؤمنين آيا دين اسلام و سيره مرضيه ائمه معصومين عليهم السلام نقصى دارد يا اينکه هر روز کمالش در دنيا مکشوف‌تر و مسلم‌تر شده است آيا آنکه مؤمنين خيرانديش وجود ندارند که کسى مجبور باشد دوست کافر اختيار کند پس کسيکه با کفار پيوند کند و از آنها دوست بگيرد معلوم ميشود در وادى محبت الهى قدم نگذارده و از اين خرمن حبه نصيب ندارد کفار دشمنان خدا و دشمنان دوستان خدايند آيا دو دوستى در يک دل ميگنجد آيا ممکن است کسى با کسى دوست باشد و با دشمن او هم دوست با آنکه دوست دشمن دشمن است و دشمن دشمن دوست همينطور کسيکه مدعى دوستى با خانواده نبوت است بايد از دشمنان آنها تبرى نمايد و الا قدم در وادى محبّت آنها نگذارده و مدعى کاذب است
دوستى با دشمن حق ميکنى آنگه ز حق
انتظار دوستى دارى ز فرط ابلهى
اى منافق من نميدانم کزين وادى جهل
کى قدم بيرون نهى و از اين دوروئى کى رهى
مگر آنکه مؤمنين بترسند از آنها ترسيدنى که مورد اهتمام باشد و ممکن است مصدر بمعنى اسم مفعول باشد يعنى مگر آنکه بترسيد از آنها بر امريکه واجب است
جلد 1 صفحه 398
بر آن ترسيد خلاصه آنکه هيچ وقت نبايد با آنها دوستى کرد مگر در وقت تقيّه و بعضى هم بهمين لفظ قرائت نموده‌اند که در اين صورت جايز است که با آنها دوستى کنند ولى نه آنکه صميمى باشند بلکه ظاهرا آميزش بنمايند و با آنها مدارا کنند و باطنا عداوت آنها را در دل ثابت داشته باشند و بعضى هم در صورت خوف بر نفس و عرض و مال واجب دانسته‌اند و از شيخ مفيد عليه الرحمه نقل شده است که بر حسب موارد مختلف ميشود گاه واجب است و گاه مستحب و گاه جايز و گاه مکروه و از شيخ طوسى قدس سره نقل شده که ظاهر روايات دلالت بر وجوب دارد ولى روايتى بر جواز اظهار حق در نزد اهلش وارد است چنانچه روايت شده که مسيلمه کذاب دو نفر از اصحاب پيغمبر (ص) را گرفت بيکى گفت شهادت ميدهى که محمد پيغمبر خدا است گفت بلى گفت شهادت ميدهى که من پيغمبرم گفت بلى او را رها کرد و از ديگرى همان سؤال را نمود و شهادت بر نبوت پيغمبر (ص) داد و شهادت بر نبوت مسيلمه نداد او را کشت و چون اين خبر به پيغمبر (ص) رسيد فرمود آنکه کشته شد با صدق و صفا و يقين و فضل از دنيا رفت گوارا باد او را اين موهبت و اما ديگرى هم معصيت کار نيست چون بامر الهى رفتار کرده و قريب باين مضمون روايت شده در باره دو نفر از اهل کوفه که مأمور بسب يا برائت از امير المؤمنين شده بودند يکى مرتکب و خلاص شد و ديگرى ممتنع و شهيد و پس از وصول اين خبر بمولى الموالى فرمود اما آنکس که تبرى جست از من مرد فقيهى بود در دين خود و اما آنکس که تبرى نجست شتافت بسوى بهشت و قريب باين مضمون را نيز در باره عمار ياسر و ابوين او که آنها هم بهمين بليه مبتلا شده بودند و عمار نجات يافت چون امر کفار را اجابت نموده بود و پدر و مادرش کشته شدند چون اجابت ننمودند نقل فرموده‌اند و شيخ مرتضى عليه الرحمه در رساله تقيه فرموده که تقيه منقسم باحکام خمسه است واجب آنستکه براى دفع ضرر واجب باشد و مستحب در موردى است که اگر تقيه ننمايد بتدريج موجب ضرر شود و مباح در جائى است که براى دفع ضرر باشد ولى تقيه ننمودن هم داراى مصلحتى باشد که مساوى باشد با مفسده آن ضرر مانند موارديکه عرض شد و مکروه در موردى است که مصلحت ترک تقيه اهم باشد مانند آنکه مرجع تقليدى خداى نکرده مبتلا باظهار کفر شود نه شخص عادى و حرام آنستکه در خون ريزى بيگناهى تقيه نمايد و
جلد 1 صفحه 399
بنظر حقير مواردى که عرض شد از موارد وجوب بوده نهايت آنکه آنها که امتناع نمودند چون جاهل مسئله يا عاشق بدين بودند و قادر نبودند که کلمه سب يا کفر را بر زبان جارى کنند معذور و مثاب بودند چنانچه از روايت ميثم هروانى رضوان اللّه عليه اين معنى استفاده ميشود که حقا نميتوانسته از امير المؤمنين (ع) برائت بجويد و اين درجه اخلاص اگر در کسى پيدا شود البته از سابقين ببهشت و از مقربين درگاه احديت است و مقامش مربوط بمقام فقيه در دين نيست خداوند بما هم از اين نعمت بهره کرامت فرمايد انشاء اللّه تعالى
ناز پرورده تنعم نبرد راه بدوست
عاشقى شيوه رندان بلاکش باشد
و در احتجاج از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که فرمود امر ميکنم ترا بانکه در دينت تقيه نمائى و اين آيه را تلاوت فرمود و فرمود مبادا که جان خود را در معرض هلاک درآورى و تقيه را که مأمور بآنى ترک کنى که خون خود و برادران دينى خود را بباد دادى و نعم خود و آنها را بمعرض زوال نهادى و آنانرا ذليل ساختى در دست دشمنان دين با آنکه مأمور بودى باعزاز آنها و عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که پيغمبر ميفرمود ايمان ندارد کسيکه تقيه ننمايد و اين آيه را تلاوت ميفرمود و در کافى از آنحضرت نقل نموده است که تقيه سپر خدا است بين او و خلقش و از حضرت باقر (ع) روايت شده است که تقيه در هر چيزى است که انسان مضطر بآن شود و خداوند آنرا حلال کرده است و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که تقيه دين من و دين پدران من است و مراد از اتقى و اکرم مومنان عمل کننده‌ترين آنها بتقيه است و رياء با مؤمن شرک است و با منافق در خانه‌اش عبادت و از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که کسى که با مخالفين نماز بخواند در صف اول مانند آنستکه با پيغمبر (ص) نماز خوانده در صف اول و اخبار تقيه از حد شمار خارج است خلاصه آنکه
آسايش دو گيتى تفسير اين دو حرفست
با دوستان مروت با دشمنان مدارا
خداوند عقل و تدبير و علم و حلم و صبر بهمه شيعيان کرامت فرمايد انشاء اللّه تعالى و خداوند مردم را از خود ميترساند تا خودشان را در معرض سخط و غضب الهى قرار ندهند بموالاة با اعداء خدا و مخالفت با احکام حق و بدانند که روزى بخدا بازگشت ميکنند که جز لطف او ناصر و معينى ندارند
جلد 1 صفحه 400