«ابتلاء»، گاهى به معناى آزمايش افراد براى کشف حقيقت است، مانند: «إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ» «1» و گاهى به معناى ايجاد زمينه‌هاى مختلف براى بروز حالات درونى است، مانند اين آيه. «2» «نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ»
جمله «حَتَّى نَعْلَمَ» به معناى «معلوم داريم» از ماده «علم» به معناى نشانه و علامت است نه از ماده «عِلم» در برابر جهل. يعنى آزمايش الهى، علامت شناسايى آنان است.
در آيه قبل خوانديم که خداوند عملکرد ما را مى‌داند، «وَ اللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ» و براى علم و آگاهى خود نياز به آزمايش ندارد. بنابراين آزمايش براى آن است که مردم کارى انجام دهند و بر اساس آن استحقاق پاداش يا کيفر را پيدا نمايند. همان گونه که ما شغل افراد را مى‌دانيم، ولى بر اساس دانستن شغل به آنان مزد نمى‌دهيم، بلکه بايد از آنان کارى انجام پذيرد تا استحقاق دريافت مزد را داشته باشند.
تفکيک انسان‌ها از يکديگر مراحلى دارد: در مرحله اول، انسان‌ها با کفر و ايمان جداسازى مى‌شود و در مرحله دوم، اهل ايمان با جهاد و فرار از جهاد تفکيک مى‌يابند و در مرحله سوم، جهادگران با صبر و مقاومت بيشتر. بنابراين آزمايش‌هاى الهى يکى پس از ديگرى ادامه دارد.
از آيه 16 تا اينجا، بارها سخن از منافقان و بيماردلان به ميان آمد و سيمايى از آنان ترسيم شد که به جمع بندى آن اشاره مى‌کنيم:
1. تحقير گفته‌هاى پيامبر. «ما ذا قالَ آنِفاً» (آيه 16)
2. ترس از فرمان جهاد. «ذُکِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْکَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ» (آيه 20)
3. فساد در زمين و قطع رحم. «تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ» (آيه 22)
4. ارتداد و برگشت از حق. «ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ» (آيه 25)
«1». بقره، 124.
«2». مفردات راغب.
جلد 9 - صفحه 97
5. به وعده‌هاى شيطان فريفته مى‌شوند. «الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ» (آيه 25)
6. توطئه‌گرى و اعلام همکارى با ساير مخالفان. «سَنُطِيعُکُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ» (آيه 26)
7. پيروى از کارهايى که سبب خشم الهى است. «اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ» (آيه 28)
8. ناخشنودى از کارهايى که سبب رضاى الهى است. «کَرِهُوا رِضْوانَهُ» (آيه 28)
9. کينه توزى. «أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ» (آيه 29)
در برابر اين همه خباثت، خداوند نيز آنان را با مُهر زدن بر دلها، لعنت و دورى از رحمت خويش، عذاب و ضربه به صورت و پشت هنگام جان دادن و تباه و حبط شدن اعمالشان تهديد مى‌نمايد.