تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَکُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَکُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ «11» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ يَأْکُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ «12» يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ «13» قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِکُمْ وَ إِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لا يَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمالِکُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «14»
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد نبايد استهزاء کنند گروهى گروهى را شايد باشند بهتر از آنان و نه زنانى زنانى را شايد باشند بهتر از آنها و عيب مکنيد خودهاتان را و مخوانيد يکديگر را بنامهاى بد بد اسمى است نام تمرّد و نافرمانى بعد از ايمان و هر که توبه و بازگشت نکند پس آن گروه آنها ستمکارانند
اى کسانى که ايمان آورديد اجتناب کنيد بسيارى از گمان را همانا بعضى از گمان گناه است و تجسّس و تفتيش مکنيد و نبايد غيبت کنند بعضى از شما بعضى را آيا دوست دارد يکى از شما که بخورد گوشت برادرش را با آنکه مرده است پس ناخوش داريد آن را و بترسيد از خدا همانا خدا توبه پذير مهربانست
ايمردمان همانا ما آفريديم شما را از مرد و زنى و گردانديمتان شعبه‌ها و قبيله‌ها تا بشناسيد يکديگر را همانا گرامى‌ترين شما نزد خدا پرهيزکارترين شما است همانا خدا داناى آگاه است
گفتند باديه نشينان که ايمان آورديم بگو ايمان نياورديد ولى بگوئيد که اسلام آورديم و هنوز داخل نشده ايمان در دلهاى شما و اگر اطاعت کنيد خدا و پيغمبرش را کم نميکند از کارهاى شما چيزى را همانا خدا آمرزنده مهربانست.
تفسير
گفته‌اند عايشه و حفصه استهزاء نمودند ام سلمه را بکوتاهى قدّ يا کشيده شدن لباسش بروى زمين و اين آيه نازل شد و قمّى ره فرموده نازل شد در باره صفيّه دختر حىّ بن اخطب که از زوجات پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم بود براى آنکه عايشه و حفصه اذيّت مينمودند و شماتت ميکردند او را و ميگفتند اى دختر يهودى پس شکايت کرد از اين امر نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم و او فرمود آيا جواب آن دو را ندادى عرض کرد چه جواب بدهم فرمود بگو پدرم هارون نبى اللّه و عمويم موسى کليم اللّه
جلد 5 صفحه 43
و شوهرم محمد رسول اللّه است پس چه کس از من را بد ميدانيد پس او اين جواب را بآن دو گفت و آنها گفتند اين جوابرا پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم بتو ياد داده و خداوند اين آيه را نازل فرمود که دلالت دارد بر آنکه گروه مردان از اهل ايمان چون قوم گفته‌اند بر زنان اطلاق نميشود نبايد گروه ديگرى را استهزا نمايند و زنان اهل ايمان هم نبايد امثال خودشان را سخريّه کنند چون بسا باشد سخريّه شدگان بکمالات معنوى آراسته‌تر و نزد خدا مقرّب‌تر باشند از سخريّه کنندگان و بعد از بروز کمالات و ظهور درجات آنها منفعل و پشيمان گردند و نيز نبايد اهل ايمان چه مرد باشند چه زن تعيير و سرزنش و عيب‌گيرى کنند از خودشان يعنى از يکديگر چون اهل ايمان مانند يک نفسند و نبايد يکديگر را بألقاب و عناوين بد بخوانند چون اسم و شهرت بتمرّد و کفر و بدى بعد از ايمان براى مؤمن و مؤمنه بد است و اگر کسى مرتکب اين عمل شود بايد توبه نمايد و الا خداوند او را در زمره ستمکاران محسوب خواهد فرمود و انتقام مظلوم را در دنيا و آخرت از ظالم خواهد کشيد چون چنين شخصى بر خود و خلق ستم نموده است و مشعر است بآنکه کسيکه از گناه خود توبه نمود نميشود او را فعلا بگناه سابق معرّفى کرد مثلا کسيکه يهودى بوده و مسلمان شده نبايد او را يهودى خواند يا کسيرا که فاسق بوده و توبه نموده فاسق خطاب کرد چنانچه نهى سابق دلالت بر اين معنى مينمود و شأن نزول حکايت ميکرد و ظهور عنوان در اتّصاف معنون بآن در حين توصيف شاهد مدّعى است و بعدا خداوند سه دستور اخلاقى بزرگ داده اوّل آنکه اهل ايمان اجتناب نمايند از گمان بد بردن بيکديگر که اين نوع گمان في نفسه زياد بلکه از گمان خوب بيشتر تحقق پيدا ميکند چون طبع بشر بشرّ مأنوس‌تر است از خير و اين خلق مفاسد بسيارى دارد که در علم اخلاق ذکر شده و در بعضى از موارد که منجرّ بانجام عمل ناشايسته‌ئى شود گناهى است که موجب عقوبت ميشود و آنرا اثم ميخوانند والا گناه اخلاقى است که مذموم است و بنظر حقير حساب دارد ولى عقاب ندارد دوّم آنکه تجسّس و تفتيش نکنند از عيوب و نواقص يکديگر بلکه از کليّه امور يکديگر مگر بقدريکه لازم و مورد حاجت باشد چون ما مأمور معامله نمودن
جلد 5 صفحه 44
با خلق بظاهريم نه بباطن و بسا باشد که صاحب اين خلق موجب زحمت خود و خلق شود و مردم هم نوعا از اين چنين کسى بدشان ميآيد چون هر کسى اسرارى دارد که ميل ندارد کسى از آن مطّلع شود سوم آنکه غيبت نکنند از يکديگر يعنى در غياب برادر و خواهر دينى خود بدگوئى از او ننمايند چون اين عمل موجب کينه و عداوت و نفاق و شقاق و فتنه و فساد و آشوب بين اهل ايمان است و مفاسد بسيارى دارد که قابل تعداد نيست لذا از معاصى کبيره شمرده شده و گناه بيشمار دارد و قدر متيقّن از حرمت آن آنستکه شخص در غياب مؤمن يا مؤمنه ظاهر الصّلاحى عيب يا عمل نامشروع مخفى او را ذکر کند که اگر بشنود بدش بيايد و احتياط در اجتناب از مطلق بدگوئى از هر اهل ايمانى است در غياب او با کراهتش و تفاصيل آن در کتب فقهيّه ذکر شده و اينجا مجال تحقيق آن نيست موارد استثنا را هم بيان فرموده‌اند و خداوند براى انزجار خلق از اين عمل بيان عجيبى فرموده که تشبيه نموده کسيرا که غيبت ميکند از برادر دينى خود بکسى که گوشت برادر مرده خود را ميخورد در آنکه اين از شأن و مقام برادر خود ميکاهد چنانچه آن از جسم برادرش و در آنکه غائب مانند مرده است که از ذکر خود خبر ندارد و قبيح است تعرّض به شخص بيخبر از خود و چنانچه خوردن گوشت برادر مرده موجب تنفّر طبع است و مردم از آن کراهت دارند بايد از غيبت هم که موجب بباد دادن عرض برادر مؤمن است کراهت داشته باشند و گفته‌اند تقدير کلام آنستکه اگر بشما بگويند گوشت برادر مرده خود را بخوريد پس مسلّم است که کراهت داريد از آن غيبت هم مانند آنست بلکه بدتر چون آن مخالف طبع است و اين مخالف با عقل پس بايد از غيبت هم اجتناب داشته باشيد و استفهام براى تقرير و تثبيت اينمعنى است و لفظ احد براى تعميم و تأکيد آن و بايد از خدا بترسند بندگان و پيرامون معاصى نگردند خصوصا غيبت که اشدّ از زنا است و تحفّظ از آن و از استماعش که مانند آنست در گناه بسيار مشکل است و چون روايات در اين باب زياد است ما در هر يک از دستورات سه‌گانه بيکى دو حديث معتبر اکتفا ميکنيم در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که امير المؤمنين عليه السّلام فرمود حمل
جلد 5 صفحه 45
کن کار برادر خود را بوجه بهترش تا يقين کنى برخلافش و گمان مبر بکلمه‌اى که بيرون مى‌آيد از دهان برادرت بديرا با آنکه مى‌يابى تو براى آن در خوبى محملى را و نيز در کافى از آنحضرت نقل نموده که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود پى‌جوئى از لغزشهاى اهل ايمان منمائيد چون کسيکه پى‌جوئى و عقب‌گيرى از لغزشهاى برادر خود کند خدا عقب‌گيرى ميکند از لغزشهاى او و کسى که خدا عقب‌گيرى کند از لغزشهايش رسوا خواهد نمود او را اگر چه در درون خانه خود باشد و از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که کسيکه ياد کند مرديرا در غيابش بوصفى که در او باشد و مردم بشناسند او را بآن غيبت ننموده از او و کسيکه ياد کند او را در غيابش بوصفى که در او باشد و مردم ندانند آنرا غيبت نموده است از او و کسيکه ياد کند او را بوصفى که در او نباشد بهتان باو زده است و در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که بپرهيزيد از غيبت که آن اشدّ از زنا است مرد زنا ميکند و توبه مينمايد خدا او را ميآمرزد ولى کسيکه غيبت ميکند آمرزيده نميشود تا کسيکه غيبت او را نموده از او راضى شود و در خصال از امام صادق عليه السّلام هم مانند آن نقل شده است و در هر حال خداوند توبه پذير و مهربان است بهر وسيله باشد گناهان بندگان را ميآمرزد و در جوامع روايت نموده که أبو بکر و عمر سلمان را فرستادند خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم تا براى آنها طعامى بياورد و آنحضرت او را فرستاد نزد اسامة بن زيد که ما يحتاج پيغمبر در دست او بود و نگهدارى ميکرد و او گفت نزد من چيزى نيست پس سلمان برگشت و آنها گفتند اسامه بخل کرد و اگر سلمان را بفرستيم سر چاه پرآبى آبش فرو ميرود پس رفتند نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم حضرت فرمود چه ميشود که امروز در دهان شما اثر گوشت را مشاهده ميکنم آنها گفتند يا رسول اللّه ما امروز گوشت نخورديم حضرت فرمود تفکّه نموديد بگوشت سلمان و اسامه پس اين آيه نازل شد و خداوند مردم را از يک مرد و زن که آدم عليه السّلام و حوا باشد خلق فرموده و آنها را شعب و قبائلى قرار داده براى آنکه بنسب و حسب و قوم و قبيله خود معرّفى و شناخته شوند نه آنکه بآنها مفاخره و تکبّر نمايند و بايد بدانند که گراميترين مردم نزد خدا کسانى هستند که بزيور علم و تقوى آراسته و براى معرفت بخدا بيش از همه
جلد 5 صفحه 46
از معاصى پرهيز ميکنند و مراتب تقوى مکرّر ذکر شده است قمّى ره نقل فرموده که مراد از شعوب عجم و مراد از قبائل عربند و در مجمع اين معنى را از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و بأکثر مفسّرين نسبت داده که مراد از شعوب قبائل بزرگ مانند مضر و ربيعه است و مراد از قبائل کمتر از شعوب است مانند بکر از ربيعه و تميم از مضر و حقير با وجود روايت معتبر اعتماد برأى مفسّرين نمينمايم و از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که روز قيامت خدا ميفرمايد من بشما امر نمودم پس ضايع نموديد عهد خودتان را با من و بالا برديد نسبهاتانرا منهم امروز خود را بالا ميبرم و ضايع ميکنم نسبهاى شما را همانا گراميترين شما نزد خدا پرهيزکارترين شما است و در فقيه از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود کسيکه حق بگويد خواه بر نفع او باشد خواه بر ضرر او پرهيزکارترين مردم است و در اعتقادات از امام صادق عليه السّلام و در اکمال از امام رضا عليه السّلام پرهيزکارترين مردم نزد خدا بکسانيکه بيشتر از همه عمل بتقيّه مينمايند تفسير شده است و خداوند عالم بجميع احوال بندگان و خبير باسرار و ضمائر آنها است و گفته‌اند جماعتى از بنى اسد در سال گرانى و تنگى بمدينه آمدند و اظهار شهادتين نمودند و به پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم عرضه داشتند که ما با احمال و اثقال و عيال و اولاد خدمت رسيديم و با شما جنگ نکرديم مانند بعضى از قبائل و مقصودشان گرفتن صدقه و منّت نهادن بود پس آيه اخيره نازل شد که مفادش دستور الهى است به پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم که بآنها بفرمايد شما ايمان که اعتقاد قلبى است و امتياز واقعى و شرف حقيقى بآنست نداريد و نبايد ادّعاء آنرا بنمائيد و بگوئيد ايمان آورديم ولى بايد بگوئيد اسلام آورديم يعنى جنگ نکرده تسليم شديم ماداميکه داخل نشده است ايمان در دلهاى شما و چون بطمع کمک مالى يا حفظ جان و مال قبول اسلام نموديد و بزبان اداء شهادتين کرديد و هنوز نور آن در باطن شما رسوخ ننموده اگر بعد از اين اطاعت کنيد خدا و پيغمبرش را بتمکين ايمان در قلب و اخلاص در نيّت و ترک نفاق و شقاق خدا از اجور اعمال شما چيزى کم نميکند و اگر تاکنون قصور و تقصيرى در آن براى شما روى داده باشد خدا آمرزنده و مهربان است خواهد گذشت در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده
جلد 5 صفحه 47
که اسلام پيش از ايمان است و مبنى بر آنست توارث و تناکح و ايمان مبنى است بر آن ثواب و در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که فرمود اسلام آشکارا است و ايمان در قلب است و اشاره بسينه مبارک خود فرمود و از بعضى روايات استفاده ميشود که اسلام اعمّ و ايمان اخصّ است اگر مسلمان امام خود را بشناسد مؤمن است و الّا مسلمانى گمراه باشد و اگر معصيت نمايد از ايمان خارج ميشود ولى از اسلام خارج نميشود و اللّه اعلم.