تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ «6» وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِيکُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُکُمْ فِي کَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْکُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَيْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ أُولئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ «7» فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ نِعْمَةً وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ «8» وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِي‌ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ «9» إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ «10»
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد اگر آورد براى شما فاسقى خبرى را پس تفتيش کنيد مبادا آسيب رسانيد گروهى را بنادانى پس بگرديد بر آنچه کرده‌ايد پشيمان
و بدانيد که در ميان شما پيغمبر خدا است اگر اطاعت ميکردتان در بسيارى از کارها هر آينه هلاک شده بوديد ولى خدا محبوب ساخت نزد شما ايمان را و آراست آنرا در دلهاى شما و مکروه و ناخوش گرداند پيش شما کفر و تمرّد و نافرمانى را آنگروه ايشانند راه صواب يافتگان
براى تفضّلى از خدا و نعمتى و خدا داناى درست کار است
و اگر دو دسته از مؤمنان کارزار کنند پس اصلاح کنيد
جلد 5 صفحه 39
ميان آن دو پس اگر ستم کند يکيشان بر ديگرى پس کارزار کنيد با آنکه ستم ميکند تا باز گردد بامر خدا پس اگر بازگشت پس اصلاح کنيد ميانشان بعدل و عدالت کنيد همانا خدا دوست ميدارد عدالت کاران را
جز اين نيست که مؤمنان برادرانند پس اصلاح کنيد ميان دو برادرتان و بترسيد از خدا باشد که شما رحمت کرده شويد.
تفسير
گفته‌اند نازل شده است در شأن وليد بن عقبه که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم او را مأمور بأخذ صدقات از بنى المصطلق فرموده بود و ميان او و آنها عداوت ديرينه بود و چون شنيدند او براى اخذ صدقات ميآيد از او استقبال نمودند و او گمان کرد براى جنگ ميآيند پس برگشت و به پيغمبر عرض کرد آنها مرتدّ شدند و زکوة ندادند و حضرت اراده فرمود که با آنها جنگ کند اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه اگر مرد فاسق و گناه‌کارى خبرى براى شما بياورد تجسّس و تفحص نمائيد مبادا خبر او دروغ باشد و شما از روى نادانى با قومى مبارزه کنيد و بعدا نادم و پشيمان گرديد از عملى که انجام داديد و بجاى فتبيّنوا فتثبّتوا بثاء مثلّثه نيز قرائت شده و در مجمع آنرا نسبت بامام باقر عليه السّلام داده يعنى پس تأمّل کنيد تا صدق و کذب خبر معلوم شود و مؤيّد اين نقل است آنچه در احتجاج از امام مجتبى عليه السّلام نقل شده که استدلال فرموده است باين آيه بر فسق وليد و تعبير آنملعون باين لقب در قرآن و فقهاء اماميّه تمسّک نموده‌اند باين آيه بر اثبات حجيّت خبر عادل و نفى حجيّت خبر فاسق بتقريباتى که مجال ذکر آنها نيست و در کتب اصول فقه معنون است و قمّى ره فرموده نازل شده در شأن عايشه وقتى که نسبت بد داد بماريه قبطيّه و متّهم نمود او را به جريح قبطى پس امر فرمود پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم بقتل جريح تا دروغ او ظاهر گردد و از گناه تهمت توبه نمايد و شرح اين مقال در سوره نور گذشت و اين دو قصّه منافات با يکديگر ندارد ممکن است هر دو واقع شده باشد و مقصود بفاسق شخص متّصف بفسق باشد اعم از مرد و زن و آيه در شأن هر دو نازل شده باشد و اهل ايمان بايد شکرگزار باشند از وجود پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم در ميان آنها چون خداوند ميفرمايد بدانيد ما چنين لطفى بشما فرموديم و پيغمبرى فرستاديم
جلد 5 صفحه 40
که ببرکت وحى و تنزيل شما را از مهالک و آثام و خطرات نجات ميدهد چنانچه در موضوع خبر وليد و غيره داد و در بسيارى از موارد تجربه نموديد که اگر آنحضرت متابعت از رأى شما مينمود بزحمت و هلاکت دچار ميشديد ولى خدا محبّت ايمان و اعتقاد بخدا و پيغمبر و امام را در دلهاى بعضى از شما راه و جلوه داد و مکروه و ناخوش داشت نزد شما کفر و دروغ و گناه را لذا گوش بفرمان صاحب اختيار خود داديد و در مقابل رأى ولىّ خود رأى نداديد و برشد و هدايت و صلاح فائز گشتيد و اين فضل و نعمتى بود از خدا نسبت بشما اهل ايمان واقعى و خدا ميداند درجات ايمان و اهل واقعى آنرا ميشناسد و بقدر مراتبشان بآنها تفضّل و احسان ميفرمايد و گفته‌اند در آيه اشعار است بآنکه امثال وليد که بأغراض فاسده و آراء کاسده خودشان دروغ گفتند و مخالفت با رأى پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نمودند دلهاشان از لوث کفر پاک و بنور ايمان از جانب خدا منوّر نشده و برشد و هدايت نرسيدند و فسوق اگر چه ظاهرا بمعناى تمرّد و خروج از طاعت است ولى اينجا از امام باقر عليه السّلام بدروغ تفسير شده و شايد بقرينه مقام باشد چون مسبوق بذکر فاسق کاذب و ملحوق بذکر عصيان است و در کافى و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام حبّب اليکم الايمان با امير المؤمنين عليه السّلام و کرّه اليکم الکفر و الفسوق و العصيان با اوّلى و دوّمى و سوّمى تطبيق شده و نيز در کافى از آنحضرت نقل شده که پرسيدند حبّ و بغض از ايمان است فرمود آيا ايمان چيزى هست جز حب و بغض و اين آيه را تلاوت فرمود و گفته‌اند روزى پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم سوار بر الاغ خود بود و بگروهى از انصار گذشت و در بين آنها عبد اللّه بن ابىّ منافق معروف بود حضرت مشغول بموعظه آنها شد و الاغ بول کرد و سرگين انداخت عبد اللّه دست به بينى گرفت و گفت الاغت را از ما دور کن اين سخن را عبد اللّه بن رواحه شنيد و گفت جسارت کردى بول الاغ او از تو خوشبوتر است پس پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم تشريف برد و سخن در ميان قبيله آن دو بنزاع کشيد و با چوب و کفش يکديگر را زدند و اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه اگر ميان دو دسته از اهل ايمان فتنه و آشوب برپا شد و بجنگ و جدال کشيد شما بموعظه و نصيحت آن دو دسته را با يکديگر سازش دهيد پس اگر يکى از آن دو دسته حاضر بصلح
جلد 5 صفحه 41
نشدند و بر ديگرى جور و ستم نمودند با آنها مقاتله و جنگ نمائيد تا رجوع نمايند بحکم خدا و پيغمبر و پس از رجوع بعدالت ميان آن دو دسته حکم کنيد و اصلاح نمائيد و حکم بعدل و داد اختصاص باين مورد ندارد هميشه بايد بعدالت حکم نمود چون خدا دوست دارد حکومت کنندگان بعدل و داد را و در روايات معتبره از امام صادق عليه السّلام اين آيه بجنگ صفّين و جنگ بصره امير المؤمنين عليه السّلام با معاويه و عايشه تأويل شده و از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل فرموده که چون نازل شد فرمود کسيکه بعد از من باين آيه عمل نمايد امير المؤمنين است و آنکه سلوک آنحضرت با محاربين و فراريان و اسراى آنها همان سلوک پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم با مشرکين مکّه بعد از ظفر بر آنها بوده و بعدل و داد با آنها رفتار فرموده است و بمناسبت ذکر نزاع دو دسته از اهل ايمان و اصلاح بين آنها خداوند فرموده است اهل ايمان جز اين نيست که برادران يکديگرند در دين و ايمان بخدا و پيغمبر و امام چون در حديث نبوى است که من و على والدين اين امّتيم و از امام باقر عليه السّلام نقل شده که مؤمن برادر مؤمن است از يک پدر و مادر چون خدا خلق فرمود اهل ايمان را از طينت جنان و جارى فرمود در صور ايشان نسيم بهشتى را و براى اين ايشان برادران ابوينى شدند و از امام صادق عليه السّلام نقل شده که خدا اهل ايمانرا از نور خود خلق فرمود و غوطه‌ور کرد ايشانرا در رحمت خود و گرفت ميثاق ولايت ما را از آنان بعد از معرفت خود پس مؤمن برادر پدر و مادرى مؤمن است پدرشان نور و مادرشان رحمت است و براى اين است که مؤمن نظر ميکند بنور خدا يعنى آن نوريکه از آن خلق شده و حقوق برادران دينى بر يکديگر در محلّ خود مفصّلا بيان شده و از آن جمله اصلاح ذات البين است که در روايات ائمه اطهار ثواب بسيارى براى آن ذکر شده و فرموده‌اند افضل از صدقه دادن است و در روايت نبوى با فضليّت آن از نماز و روزه و صدقه تصريح شده و اهمّ از آن اعانت مظلوم و نصرت دادن آن بر ظالم است بشمشير و زبان که مستفاد از آيه شريفه و مؤيّد باخبار کثيره است و بايد اهل ايمان بترسند از خدا بر مسامحه در اصلاح و ترک عدل در حکم و يارى مظلوم و ساير حقوق برادران دينى خودشان تا مشمول رحمت الهيه گردند.
جلد 5 صفحه 42