در ادامه آيه قبل، اين آيه نيز به عواملى چون سوءظن، تجسّس و غيبت، که صلح و صفا و اخوّت ميان مؤمنان را به هم مى‌زند اشاره مى‌کند.
در قرآن، به حسن ظن سفارش شده و از گمان بد نسبت به ديگران نهى گرديده است. در سوره‌ى نور مى‌خوانيم: «لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً» «1» چرا در باره‌ى شنيده‌هاى خود نسبت به مردان و زنان با ايمان، حسن ظن نداريد؟
همان‌گونه که آيه‌ى نهم اين سوره، براى امنيّت و حفظ جان مردم، همه‌ى مسلمانان را مسئول مبارزه با ياغى و تجاوزگر دانست، اين آيه نيز براى حفظ آبروى مردم؛ سوءظن، تجسّس و غيبت را حرام کرده است.
امروزه حقوق‌دانان جهان، از حقوق بشر حرف مى‌زنند، ولى اسلام به مسائلى از قبيل تمسخر، تحقير، تجسّس و غيبت توجّه دارد که حقوق‌دانان از آن غافلند.
هيچ گناهى مثل غيبت به درّندگى بى‌رحمانه تشبيه نشده است. آرى، حتّى حيوانات درنده هم نسبت به هم جنس خود تعرّض نمى‌کند.
«1». نور، 12.
جلد 9 - صفحه 189
اقسام سوء ظن و بدگمانى
سوء ظن اقسامى دارد که بعضى پسنديده و برخى ناپسند است:
1. سوءظن به خدا، چنانکه در حديث مى‌خوانيم: کسى که از ترس خرج ومخارج زندگى ازدواج نمى‌کند، در حقيقت به خدا سوء ظن دارد؛ گويا خيال مى‌کند اگر تنها باشد خدا قادر است رزق او را بدهد، ولى اگر همسر داشته باشد، خدا قدرت ندارد. اين سوءظن، مورد نهى است.
2. سوء ظن به مردم، که در اين آيه از آن نهى شده است.
3. سوء ظن به خود، که مورد ستايش است. زيرا انسان نبايد به خود حسن ظن داشته باشد و همه کارهاى خود را بى‌عيب بپندارد. حضرت على عليه السلام در برشمردن صفات متّقين در خطبه همام مى‌فرمايد: يکى از کمالات افراد باتقوا آن است که نسبت به خودشان سوء ظن دارند.
آرى، افرادى که خود را بى‌عيب مى‌دانند، در حقيقت نور علم و ايمانشان کم است و با نور کم، انسان چيزى نمى‌بيند. اگر شما با يک چراغ قوّه وارد سالنى بزرگ شويد، جز اشياى بزرگ چيزى را نمى‌بينيد، ولى اگر با نور قوى مانند پرژکتور وارد سالن شديد، حتّى اگر چوب کبريت يا سنجاقى در سالن باشد مى‌توانيد آن را ببينيد.
افرادى که نور ايمانشان کم است، جز گناهان بزرگ چيزى به نظرشان نمى‌آيد و لذا گاهى مى‌گويند: ما که کسى را نکشته‌ايم! از ديوار خانه‌اى که بالا نرفته‌ايم! و گناه را تنها اين قبيل کارها مى‌پندارند، امّا اگر نور ايمان زياد باشد، تمام لغزشهاى ريز خود را نيز مى‌بينند و به درگاه خدا ناله و استغفار مى‌کنند.
اگر کسى نسبت به خود خوش‌بين شد، هرگز ترقّى نمى‌کند. او مثل کسى است که دائماً به پشت سر خود و به راههاى طى شده نگاه مى‌کند و به آن مغرور مى‌شود، ولى اگر به جلو نگاه کند و راههاى نرفته را ببيند، خواهد دانست که نرفته‌ها چند برابر راههاى رفته است!
توجّه به اين نکته لازم است که معناى حسن‌ظن؛ سادگى، زودباورى، سطحى‌نگرى و غفلت از توطئه‌ها و شيطنت‌ها نيست. امّت اسلامى هرگز نبايد به خاطر حسن ظن‌هاى نابجا، دچار غفلت شده ودر دام صيادان قرار گيرد.
جلد 9 - صفحه 190
غيبت و پيامدهاى آن
غيبت آن است که انسان در غياب شخصى چيزى بگويد که مردم از آن خبر نداشته باشند و اگر آن شخص بشنود، ناراحت شود. «1»
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: دست از سر مرده‌ها برداريد و بدى‌هاى آنان را بازگو نکنيد، کسى که مُرد، خوبى‌هايش را بيان کند. «2»
امام صادق عليه السلام فرمود: غيبت کننده اگر توبه کند، آخرين کسى است که وارد بهشت مى‌شود و اگر توبه نکند، اوّلين کسى است که به دوزخ برده مى‌شود. «3»
امام رضا عليه السلام از امام سجاد عليه السلام نقل مى‌کند که هر کس از ريختن آبروى مسلمانان خود را حفظ کند، خداوند در قيامت لغزشهاى او را ناديده مى‌گيرد. «4»
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: هر کس زن يا مردى را غيبت کند، تا چهل روز نماز و روزه‌اش پذيرفته نمى‌شود. «5»
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: در قيامت هنگامى که نامه‌ى اعمال انسان به دست او داده مى‌شود، عدّه‌اى مى‌گويند: چرا کارهاى خوب ما در آن ثبت نشده است؟ به آنها گفته مى‌شود: خداوند، نه چيزى را کم و نه چيزى را فراموش مى‌کند، بلکه کارهاى خوب شما به خاطر غيبتى که کرده‌ايد از بين رفته است. در مقابل افراد ديگرى، کارهاى نيک فراوانى در نامه‌ى عمل خود مى‌بينند و گمان مى‌کنند که اين پرونده از آنان نيست، به آنها مى‌گويند: به‌واسطه‌ى غيبت‌شدن، نيکى‌هاى کسى که شما را غيبت کرده، براى شما ثبت شده است. «6»
سؤال: چرا در روايات کيفر يک لحظه غيبت کردن، محور نابودى عبادات چند ساله‌ى انسان بيان شده است؟ آيا اين نوع کيفر عادلانه است؟
پاسخ: همان گونه که غيبت کننده در يک لحظه، آبرويى را که مؤمن سال‌ها به دست آمده مى‌ريزد، خداوند هم عباداتى را که او سال‌ها بدست آورده از بين مى‌برد. بنابراين محو
«1». وسائل، ج 8، ص 600 و 604.
«2». نهج‌الفصاحه، حديث 264.
«3». مستدرک، ج 9، ص 117.
«4». بحار، ج 72، ص 256.
«5». بحار، ج 72، ص 258.
«6». بحار، ج 72، ص 259.
جلد 9 - صفحه 191
عبادات چندساله، يک کيفر عادلانه است.
تفسير نور(10جلدى) ج9 191 غيبت و پيامدهاى آن ..... ص : 190
ول خدا صلى الله عليه و آله در آخرين سفر خود به مکّه فرمودند: خون و مال و آبروى مسلمان، محترم است، همان گونه که اين ماه ذى‌الحجة و اين ايام حج محترم است. «1»
در روايات، نام غيبت کننده در کنار کسى آمده که دائماً شراب مى‌خورد. «تحرم الجنة على المغتاب و مدمن الخمر» «2» کسى که غيبت مى‌کند و شراب مى‌نوشد، از بهشت محروم است.
بر اساس روايات، کسى که عيوب برادر دينى خود را پى‌گيرى (و براى ديگران نقل) کند، خداوند زشتى‌هاى او را آشکار مى‌کند. «3»
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: يک درهم ربا، از سى و شش زنا بدتر است و بزرگ‌ترين ربا، معامله با آبروى مسلمان است. «4»
در حديث مى‌خوانيم: نشستن در مسجد به انتظار نمازِ جماعت، عبادت است البتّه مادامى که منجر به غيبت نشود. «5»
پيامبر صلى الله عليه و آله در آخرين خطبه خود در مدينه فرمودند: اگر کسى غيبت کند، روزه‌ى او باطل است. «6» يعنى از برکات وآثار معنويى که يک روزه‌دار برخوردار است، محروم مى‌شود.
اگر از بدن انسان زنده قطعه‌اى جدا شود، امکان پر شدن جاى آن هست، ولى اگر از مرده چيزى کنده شود، جاى آن همچنان خالى مى‌ماند. غيبت، بردن آبروى مردم است و آبرو که رفت ديگر جبران نمى‌شود. «لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً»
جبران غيبت
براى جبران غيبت‌هايى که در گذشته مرتکب شده‌ايم، در صورتى که غيبت‌شونده زنده و در قيد حيات است؛ اگر به او بگوييم که ما غيبت تو را کرده‌ايم ناراحت مى‌شود، به گفته بعضى مراجع تقليد «7»، نبايد به او گفت، بلکه بايد بين خود و خداوند توبه کرد و اگر امکان دسترسى
«1». شرح نهج‌البلاغه، ابن‌ابى‌الحديد، ج 9، ص 62.
«2». بحار، ج 72، ص 260.
«3». محجّة البيضاء، ج 5، ص 252 از سنن ابى‌داود ج 2، ص 568.
«4». بحار، ج 72، ص 222.
«5». کافى، ج 2، ص 357.
«6». محجّةالبيضاء، ج 5، ص 254.
«7». از حضرت آيةاللَّه گلپايگانى قدس سره پرسيدم: آيا لازم است به ديگران بگوييم که ما غيبت شما راکرده‌ايم تا ما را حلال کنند؟ فرمود: نه، زيرا او ناراحت مى‌شود و ناراحت کردن مسلمان، خود گناه ديگرى است. پس جبران غيبت، استغفار است و حلاليّت خواستن در همه جا لازم نيست.
جلد 9 - صفحه 192
به شنوندگان غيبت است، به گونه‌اى با ذکر خير و تکريم آن فرد، تحقير گذشته را جبران کنيم و اگر غيبت‌شونده ناراحت نمى‌شود، از خود او حلاليّت بخواهيم؛ اما اگر غيبت شونده از دنيا رفته است، بايد توبه کرده و از درگاه خداوند عذرخواهى کنيم که البتّه خداوند توبه‌پذير و بخشنده است.
شيخ طوسى در شرح تجريد، بر اساس حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: اگر غيبت شونده، غيبت را شنيده است، جبران آن به اين است که نزد او برويم و عذرخواهى کرده و حلاليّت بخواهيم، امّا اگر نشنيده است، بايد هرگاه يادى از غيبت شونده کرديم، براى او استغفار نماييم. «ان کفارة الغيبة أن تستغفر لمن اغتبته کلما ذکرته» «1»
موارد جواز غيبت
در مواردى، غيبت کردن جايز است که به بعضى از آنها اشاره مى‌کنيم:
1. در مقام مشورت در کارهاى مهم؛ يعنى اگر شخصى درباره‌ى ديگرى در مورد ازدواج و گزينش و مسئوليت دادن و ... مشورت خواست، ما مى‌توانيم عيب‌هاى آن فرد را به مشورت کننده بگوييم.
2. براى ردّ سخن و عقيده‌ى باطلِ اشخاصى که داراى چنين اعتقاداتى هستند، نقل سخن و عيب سخن آنها جايز است، تا مبادا مردم دنباله‌رو آنها شوند.
3. براى گواهى دادن نزد قاضى، بايد حقيقت را گفت گرچه غيبت باشد.
4. براى اظهار مظلوميّت، بيان کردن ظلم ظالم مانعى ندارد.
5. کسى‌که بدون حيا و آشکارا گناه مى‌کند، غيبت او مانعى ندارد ندارد.
6. براى ردّ ادعاهاى پوچ، غيبت مانعى ندارد. کسى که مى‌گويد: من مجتهدم، دکترم، سيّدم، و ما مى‌دانيم که او اهل اين صفات نيست، جايز است به مردم آگاهى دهيم تا فريب نخورند.
«1». وسائل، ج 8، ص 605.
جلد 9 - صفحه 193
شنيدن غيبت
وظيفه شنونده، گوش ندادن به غيبت ودفاع از مؤمن است. در حديث مى‌خوانيم: «الساکت شريک القائل» «1» کسى که غيبت را بشنود و سکوت کند، شريکِ جرم گوينده است.
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر کس غيبتى را بشنود و آن را ردّ کند، خداوند هزار باب شرّ را در دنيا و آخرت بر او مى‌بندد، ولى اگر ساکت بود و گوش داد، گناه گوينده نيز براى او ثبت مى‌شود. و اگر بتواند غيبت‌شونده را يارى کند، ولى يارى نکند، در دو دنيا خوار و ذليل مى‌شود. «2»
در روايتى، غيبت کردن؛ کفر و شنيدن و راضى بودن به آن، شرک دانسته شده است. «3»
در آيه‌ى 36 سوره اسراء مى‌خوانيم: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا» هر يک از گوش و چشم و دل انسان، در قيامت مورد بازخواست قرار مى‌گيرند.
بنابراين ما حق شنيدن هر حرفى را نداريم.