«لمز» عيب‌جويى در روبرو و «همز» عيب‌جويى در پشت سر است «1» و «تنابز» نام بردن و صدازدن ديگران با لقب بد است. «2»
در آيه‌ى قبل، مسئله‌ى برادرى ميان مؤمنان مطرح شد و در اين آيه امورى مطرح مى‌شود
«1». کتاب العين.
«2». لسان العرب.
جلد 9 - صفحه 185
که برادرى را از بين مى‌برد. همچنين در آيات قبل سخن از صلح و اصلاح بود، در اين آيه به بعضى عوامل و ريشه‌هاى فتنه و درگيرى که مسخره کردن، تحقير کردن و بدنام بردن است اشاره مى‌کند.
آرى، يکى از برکات عمل به دستورات اسلام، سالم‌سازى محيط و جلوگيرى از درگيرى‌هاى اجتماعى است.
شايد بتوان گفت که عنوان تمسخر و تحقير که در اين آيه مطرح شده، از باب نمونه است و هر سخن يا حرکتى که اخوّت و برادرى اسلامى را خدشه‌دار کند، ممنوع است.
با آنکه زنان در واژه «قوم» داخل بودند، امّا ذکر آنان به صورت جداگانه، بيانگر خطر بيشتر تمسخر و تحقير در ميان آنان است.
تمسخر و استهزاى ديگران
استهزا و مسخره کردن، در ظاهر يک گناه، ولى در باطن چند گناه است؛ گناهانى مانند:
تحقير، خوار کردن، کشف عيوب، اختلاف افکنى، غيبت، کينه، فتنه، تحريک، انتقام و طعنه به ديگران در آن نهفته است.
ريشه‌هاى تمسخر
1. گاهى مسخره کردن برخاسته از ثروت است که قرآن مى‌فرمايد: «وَيْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ، الَّذِي جَمَعَ مالًا وَ عَدَّدَهُ» «1» واى بر کسى که به خاطر ثروتى که اندوخته است، در پيش رو يا پشت‌سر، از ديگران عيب‌جويى مى‌کند.
2. گاهى ريشه‌ى استهزا، علم و مدرک تحصيلى است که قرآن درباره اين گروه مى‌فرمايد:
«فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ» «2» آنان به علمى که دارند شادند و کيفر آنچه را مسخره مى‌کردند، ايشان را فرا گرفت.
3. گاهى ريشه‌ى مسخره، توانايى جسمى است. کفّار مى‌گفتند: «مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً» «3» کيست که قدرت و توانايى او از ما بيشتر باشد؟
«1». همزه، 1- 2.
«2». غافر، 83.
«3». فصّلت، 15.
جلد 9 - صفحه 186
4. گاهى انگيزه‌ى مسخره کردن ديگران، عناوين و القاب دهان پر کن اجتماعى است. کفّار فقرايى را که همراه انبيا بودند تحقير مى‌کردند و مى‌گفتند: «ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا» «1» ما پيروان تو را جز افراد اراذل نمى‌بينيم.
5. گاهى به بهانه تفريح و سرگرمى، ديگران به تمسخر گرفته مى‌شوند.
6. گاهى طمع به مال و مقام، سبب انتقاد همراه با تمسخر از ديگران مى‌شود. گروهى، از پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله درباره‌ى زکات عيب‌جويى مى‌کردند، قرآن مى‌فرمايد: «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُکَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ» «2» ريشه‌ى اين انتقاد طمع است، اگر از همان زکات به خود آنان بدهى راضى مى‌شوند، ولى اگر ندهى همچنان عصبانى شده و عيب‌جويى مى‌نمايند.
7. گاهى ريشه‌ى مسخره، جهل و نادانى است. هنگامى که حضرت موسى براى حل اختلاف و درگيرى دستور کشتن گاو را داد، بنى‌اسرائيل گفتند: آيا ما را مسخره مى‌کنى؟ موسى عليه السلام گفت: «أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ» «3» به خدا پناه مى‌برم که از جاهلان باشم. يعنى مسخره برخاسته از جهل و نادانى است و من جاهل نيستم.
8. گاهى سرچشمه تمسخر، رياکارى و بهانه‌گيرى و شخصيت‌شکنى است. «يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ» «4»
يکى از کارهاى مبارک رسول خدا صلى الله عليه و آله پس از بعثت تغيير نام افراد و مناطقى بود که داراى نام زشت بودند. «5» زيرا نام بد، وسيله‌اى براى تمسخر و تحقير است.
عقيل، برادر حضرت على عليه السلام بر معاويه وارد شد، معاويه براى تحقير او گفت: درود بر کسى که عمويش ابولهب، لعنت شده‌ى خداوند است و خواند: «تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ» عقيل فورى پاسخ داد: درود بر کسى که عمّه‌ى او چنين است و خواند: «وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ» (زن ابولهب، دختر عمّه‌ى معاويه بود.) «6»
«1». هود، 27.
«2». توبه، 58.
«3». بقره، 67.
«4». توبه، 79.
«5». اسد الغابة، ج 3، ص 76 و ج 4، ص 362.
«6». بحار، ج 42، ص 112؛ الغارات، ج 2، ص 380.
جلد 9 - صفحه 187