اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
155
إِن‌َّ اللّه‌َ اصطَفي آدَم‌َ وَ نُوحاً وَ آل‌َ إِبراهِيم‌َ وَ آل‌َ عِمران‌َ عَلَي العالَمِين‌َ (33)
محقّقا خداوند برگزيد آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر تمام اهل عالم إِن‌َّ اللّه‌َ اصطَفي اصطفاء از مادّه صفوة و صفي است بمعني خالص شيئي که هيچگونه کدورت و لرد و داخلي نداشته باشد مثل طلاي خالص که بار مثل نقره و مس در او نباشد و خداوند مقام مقدّس انبياء عليهم السّلام و اوصياء انبياء عليهم السّلام را بر جميع اهل عالم برتري داده و ميانه تمام آنها اينها را برگزيده.
امّا (بر ملائکه) بواسطه اينست که ملائکه اگر چه معصوم هستند و آني از عبادت غفلت ندارند ولي موانع عبادت در آنها نيست و دواعي شهوت و معاصي هم ندارند لکن انبياء عليهم السّلام با وجود اينکه موانع و بودن اينکه دواعي معصوم باشند و خيال معصيت در مخيّله آنها خطور نکند و آني از عبادت کوتاهي نکنند البتّه مقام آنها بالاتر است.
توضيحا- ترک معصيت اگر چه بنفسه عبادت نيست لکن کف‌ّ نفس از ارتکاب آنها بزرگترين عبادات است چنانچه در خطبه شعبانيّه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد
(افضل الاعمال في هذا الشهر الورع عن محارم اللّه)
و عصمت همان کف‌ّ نفس است و لذا جهاد با نفس جهاد اکبر است بعلاوه مقام علم و کمالات نفسانيّه و صفات حميده و عبادات ماليّه و هدايات بشريّه و غير اينها که ملائکه از بسياري از آنها محروم هستند و لذا امر شد ملائکه سجده بآدم کنند و از دبستان او کسب علم نمايند.
و امّا برتري آنها بر ساير افراد بشر بواسطه آنکه ساير افراد هر چه باشند و هر که باشند خالي از کدورت نيستند يا بواسطه فقدان عصمت يا تخلّق ببعض اخلاق
جلد 3 - صفحه 176
سوء يا ارتکاب بعض اعمال بد يا کوتاهي در عبادات و امثال آنها.
و امّا برتري از ساير مخلوقات مثل طائفه جن‌ّ و غير آنها احتياج ببيان ندارد آدَم‌َ وَ نُوحاً از باب مثال است و الّا بعد از آدم عليه السّلام تا زمان نوح عليه السّلام و بعد از نوح تا زمان ابراهيم عليه السّلام انبياء و اوصياي آنها بسيار بودند مثل شيث و هود و صالح و غير آنها عليهم السلام.
و ممکن است امتياز اينکه دو از جهت افضليّت اينها بر سايرين باشد و سايرين تابع اينکه دو پيغمبر بودند.
وَ آل‌َ إِبراهِيم‌َ البته معلوم است از داخل و خارج از آيات شريفه و اخبار آل اطهار عليهم السّلام که خود ابراهيم عليه السّلام هم داخل است بلکه از اخبار استفاده ميشود که بعد پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حضرت ابراهيم عليه السّلام افضل از جميع انبياء بود.
و مراد از (آل) چنانچه از موارد استعمال لفظ آل و اهل استفاده ميشود خصوص معصومين از اولاد ابراهيم از آنهايي که تابع ملّة ابراهيم بودند مثل اسمعيل و اسحق و يعقوب و يوسف و انبياء بني اسرائيل تا زمان موسي و وجود مقدّس پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که مأمور شد بمتابعت ملّة ابراهيم ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً نحل آيه 124، و اوصياء آن حضرت تا حضرت بقيّة اللّه عجل اللّه تعالي فرجه که تمام آل ابراهيم و تابع ملّة او هستند.
وَ آل‌َ عِمران‌َ مراد از عمران ظاهرا پدر حضرت موسي و هارون که بسه واسطه بحضرت يعقوب ميرسد (عمران بن يصهر بن يافث بن لاوي إبن يعقوب) و مراد از آل عمران انبياء بني اسرائيل از زمان موسي و هارون تا زمان عيسي عليه السّلام مثل داود، سليمان، زکريّا، يحيي و غير اينها عليهم السلام.
اشکال- آل عمران هم جزو آل ابراهيم بودند و از اولاد او جهت تخصيص بذکر چيست!
جلد 3 - صفحه 177
جواب- مجرّد اولاد بودن يا معصوم و نبي‌ّ بودن کافي در صدق آل نميکند بلکه بايد هم تابع او باشند چنانچه ذکر شد و از زمان موسي عليه السّلام يا عيسي عليه السّلام بني اسرائيل تابع ملّة ابراهيم عليه السّلام نبودند بلکه بر شريعت موسي و عيسي بودند و لذا بالخصوص ذکر يافت عَلَي العالَمِين‌َ گذشت در تفسير سوره حمد که کلمه العالَمِين‌َ دلالتش بر جميع عوالم بيشتر است تا کلمه العالم زيرا دلالت العالم بر جميع ما سوي اللّه بواسطه الف و لام جنس و بالاطلاق است و دلالت العالمين بواسطه جمع محلّي بالف و لام و بالوضع است.
و آنچه بعض مفسّرين توهّم کردند که مراد از العالَمِين‌َ خصوص ذوي العقول است از ملائکه و جن‌ّ و انس فاسد است، اولا وجهي بر اختصاص نيست و ثانيا تمام عوالم علوي و سفلي، مادّي و مجرّد تمام ذوي العقول و ذوي الشعور هستند بنص‌ّ آيات شريفه و اخبار متواتره که بيان آنها در ذيل آيه الحَمدُ لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ گذشت.