اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ الرَّسُول‌َ فَإِن تَوَلَّوا فَإِن‌َّ اللّه‌َ لا يُحِب‌ُّ الکافِرِين‌َ (32)
بگو اطاعت خدا و رسول را بکنيد پس اگر اعراض کرديد پس خدا کافرين را دوست نميدارد.
قُل أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ الرَّسُول‌َ اطاعت بمعني حرف شنيدن از روي ميل و رغبت و اختيار است پس اگر از روي بي‌ميلي و زجر و اکراه باشد صدق اطاعت نميکند ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِي‌َ دُخان‌ٌ فَقال‌َ لَها وَ لِلأَرض‌ِ ائتِيا طَوعاً أَو کَرهاً قالَتا أَتَينا طائِعِين‌َ فصّلت آيه 10، و از اينکه آيه استفاده ميشود که آسمان و زمين هم شعور
جلد 3 - صفحه 174
دارند و هم معرفت بخدا و بطوع و رغبت فرمان بردارند.
و اطاعت اعم‌ّ از امتثال است زيرا امتثال نسبت باوامر الهي است و اطاعت نسبت باوامر و نواهي در اتيان بمأمور به و ترک منهي‌ّ عنه است، و وجوب اطاعت بحکم عقل است زيرا عقل مستقل‌ّ است به اينکه مولاي حقيقي که خالق و رازق و منعم است بايد او را اطاعت کرد و نبايد مخالفت و معصيت نمود و اطاعت موجب مثوبت است و در معصيت استحقاق عقوبت و اوامر شرعيّه در مورد اطاعت مثل همين آيه و حرمت معصيت ارشادي است يعني مترتّب نميشود بر آنها جز همان اثر اوامر و نواهي از مثوبت و عقوبت و اعمال مولويّت در آنها نشده که بر نفس امتثال امر أَطِيعُوا هم يک مثوبتي داشته باشد و خود اينکه امر أَطِيعُوا هم اطاعة داشته باشد و الّا تسلسل لازم ميآيد.
و بعبارت ساده‌تر امر أَطِيعُوا مفادش اطاعة اوامر الهي است و شامل خودش نميشود مثل اينکه گفتند که (کل‌ّ خبري کاذب) شامل خودش نميشود زيرا از وجودش عدم لازم ميآيد چه اگر اينکه هم کذب باشد پس کل‌ّ اخبار او کذب نيست.
فَإِن تَوَلَّوا يعني اگر اعراض کردند و اطاعة خدا و رسول را ننمودند و در مقام مخالفت حق قيام کردند چه بنحو کلّي مثل کفّار يا بنحو جزئي مثل فسّاق که بعض اوامر الهي را ترک و برخي از نواهي او را مرتکب شدند.
فَإِن‌َّ اللّه‌َ لا يُحِب‌ُّ الکافِرِين‌َ عدم دوستي خدا عبارت از عدم مشمول رحمت است اگر بکلّي ترک اطاعة شد بکلّي رحمت از آنها منقطع ميشود چنانچه کفّار و کساني که در حکم کفّار هستند از مخالفين و فرق ضالّه مضلّه بکلّي از رحمت حق دورند و اگر في الجمله باشد باندازه مخالفت دور ميشوند.
و از اينکه جمله استفاده ميشود که شمول و عدم شمول رحمت دائر مدار اطاعت و مخالفت است چنانچه مفاد بسياري از آيات است وَ رَحمَتِي وَسِعَت کُل‌َّ شَي‌ءٍ
جلد 3 - صفحه 175
فَسَأَکتُبُها لِلَّذِين‌َ يَتَّقُون‌َ وَ يُؤتُون‌َ الزَّکاةَ وَ الَّذِين‌َ هُم بِآياتِنا يُؤمِنُون‌َ اعراف آيه