تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ (33)
مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ: «1» (بدل از بدل از موصوف آيه سابقه) يعنى بهشت نزديک گردانيده شده است براى کسى که بترسد از خداى رحمان بِالْغَيْبِ: در حالتى که غايب است از خدا و مشاهده نکند او را، يا بترسد از خدا از آنچه غايب است که عذاب و عقاب روز حساب باشد.
تنبيه: تخصيص اسم مبارک رحمان به ذکر اشعار است بر آنکه ايشان با وجود اميدوارى به رحمت واسعه الهى، ترسانند از عقوبت سبحانى، پس اهل بهشت کسانيند با آنکه به رحمت الهى اميدوارند از عذاب او ترسانند.
وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ: و بياورد دل بازگشته به حق، يعنى روى به طاعت او آورده و از معصيت او اجتناب کنند.
تحقيق: خشيت، حالت نفسانيه‌اى است ايجاد شود در قلب از دانستن عظمت الهى و هيبت سبحانى و ترس حجاب از قرب ربانى، و اين حالت حاصل نشود مگر براى کسى که اطلاع يابد به جلالت کبريائى؛ پس خشيت خوف خاص باشد. بعد از بيان اين مقدمه گوئيم: بدن انسان به منزله شهر بزرگى
«1» مجمع البيان ج 5 ص 149.
جلد 12 - صفحه 238
است، براى آن قلعه منيعى است که قلب باشد بلکه او عالم صغير است از جهتى و عالم کبير است از جهتى، و خداى تعالى سلطان قلب و مدير آن بلکه به منزله عرش الهى، چنانچه فرمايد: (قلب المؤمن عرش الرحمن «1») و قلعه نموده به عقل و ملائکه، و نورانى فرموده آن را به انوار ملکوتيه، و خدم او قرار داده قواى ظاهره و باطنه و جوارح و اعضاء بسيارى، و براى اين قلعه دشمن بسيار است: از نفس اماره و شياطين غداره و شهوات نفسانيه و شبهات شيطانيه، چنانچه قلب محفوظ ماند از اين خطرات، هر آينه فتح باب جلال و عظمت الهى شده خشيت و انابه حقيقى حاصل، مصداق (من خشى الرحمن بالغيب و جاء بقلب منيب) ظهور يابد.