اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
آخِذِين‌َ ما آتاهُم رَبُّهُم إِنَّهُم کانُوا قَبل‌َ ذلِک‌َ مُحسِنِين‌َ «16» کانُوا قَلِيلاً مِن‌َ اللَّيل‌ِ ما يَهجَعُون‌َ «17» وَ بِالأَسحارِ هُم يَستَغفِرُون‌َ «18»
ميگيرند آنچه پروردگار آنها بآنها ميدهد محققا اينها بودند پيش از اينکه
جلد 16 - صفحه 269
احسان کننده بودند. کمي از شب آنچه استراحت ميکردند و خواب مي‌رفتند و سحر ها آنها استغفار ميکردند.
آخِذِين‌َ ما آتاهُم رَبُّهُم گفتيم در باب تفضلات بايد فاعل تام الفاعلية باشد و قابل تام الفاعلية خداوند متعال در اعطاء نعم و تفضل تام القابلية است. بلکه غير متناهي و اينکه متقين هم تام القابلية هستند لياقت همه گونه تفضلات را دارند لذا آنچه خداوند بآنها تفضل فرمايد بجا و بموقع است ميگيرند و شکر گزار هستند، سپس خداوند بيان ميفرمايد: لياقت و قابليت آنها براي چيست.
إِنَّهُم کانُوا قَبل‌َ ذلِک‌َ موقعي که در عالم دنيا بودند و در قيد حيات (محسنين سه نحو احسان داريم.
1- احسان بنفس باتيان باعمال حسنه و قبول ايمان و اطاعت و عبادت و بندگي و تکميل اخلاق حسنه و ازاله صفات خبيثه و ترک معاصي و افعال سيئه و تحصيل علم و تکميل اعمال صالحه.
2- احسان بدين بامر بمعروف و نهي از منکر و ارشاد و هدايت و تعليم علم دين و تحصيل علوم شرعيه و اعلاء کلمه اسلام و ترويج دين و دفع اعداء دين و جلوگيري از دشمنان دين و دفع شر آنها.
2- احسان بغير بخدمت بجامعه مسلمين مالا و قولا و عملا و معاشرة.
کانُوا قَلِيلًا مِن‌َ اللَّيل‌ِ ما يَهجَعُون‌َ سه نحوه تفسير کردند.
1- اينکه کمي از شب را ميخوابند که بعد از عشاء آخره باشد تا نيمه شب و بقيه شب را بعبادت مشغول مي‌شوند و همين معني ظاهر آيه است و مفاد اخبار 2- کمي از شبها را خواب مي‌روند و اکثر شبها تا صبح بيدار و اشتغال بعبادت دارند.
3- قليلي از متقين شبها بخواب مي‌روند و اکثر آنها شب بيدارند، و اينکه معناي سوم ابعد احتمالات است.
وَ بِالأَسحارِ هُم يَستَغفِرُون‌َ در اخبار ائمه عليهم السلام تفسير فرمودند به هفتاد استغفار که در قنوت وتر وارد شده در آخر شب زيرا ساير صلوات افضل اول وقت است که فرمودند:
جلد 16 - صفحه 270
اول الوقت رضوان اللّه و آخر الوقت غفران اللّه
و نماز شب بالاخص سه رکعت شفع و وتر آخر وقت قريب به صبح افضل است، بعضي گفتند: مراد نماز در وقت سحر است، چون موجب مغفرت مي‌شود. و بعضي گفتند: از اول شب تا وقت سحر اشتغال بصلوات و از سحر تا صبح اشتغال باستغفار و همان مفاد اخبار معتبر است، اينکه قسمت احساس بنفس است، و اما احسان بغير ميفرمايد: