تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَيْلٌ لِلْمُشْرِکِينَ «6» الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ «7» إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ «8» قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِکَ رَبُّ الْعالَمِينَ «9» وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فِيها وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ «10»
ترجمه
بگو جز اين نيست که من انسانى هستم مانند شما که وحى ميشود بمن جز اين نيست که خداى شما خدائيست يگانه پس مستقيم باشيد بسوى او و آمرزش خواهيد از او و واى بر شرک آورندگان
که نميدهند زکوة را و آنها بآخرت آنانند کافران
همانا آنانکه گرويدند و بجا آوردند کارهاى شايسته مر ايشان را است مزدى بدون منّت
بگو آيا شما هر آينه کافر ميشويد بآنکه آفريد زمين را در دو روز و قرار ميدهيد براى او همتايانى آنست پروردگار جهانيان
و قرار داد در آن کوههاى استوارى از بالاى آن و برکت داد در آن و تقدير نمود در آن خوردنيهاى آنرا در چهار روز مساوى براى خواهندگان.
تفسير
خداوند متعال بعد از اعراض کفار و اظهار عناد که در آيات سابقه گوشزد شد به پيغمبر خود دستور فرموده که بفرمايد من مأمور نيستم شما را بقوّه قهريّه وادار بايمان نمايم تا مجبور بقبول آن شويد فقط وظيفه من آنستکه بشما بگويم منهم مانند شما انسانى هستم که بمن وحى از جانب خدا ميرسد جنّ و ملک نيستم که با شما سنخيّت نداشته باشم و شما را دعوت نميکنم بامرى که عقول سليمه و اسماع سالمه از تقبّل و تلقّى آن ابا و انزجار داشته باشند بلکه
جلد 4 صفحه 547
دعوت ميکنم شما را بتوحيد و استقامت در دين و اخلاص در نيّت و توبه از شرک و معاصى و طلب مغفرت و آمرزش از خداوند کريم رحيم پس واى بحال اهل شرک از سختى عذاب آنها براى اهانتشان بخدا و عدولشان از حق بباطل آنانکه بسبب بخل از انفاق در راه خدا امساک مينمايند و از فرط جهل و نادانى عالم آخرت و بعث و نشور را منکر ميشوند قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که فرمود آيا ممکن است خداوند امر فرمايد اهل شرک را بزکوة دادن با آنکه مشرک باشند چنانچه از اين آيه بنظر ميرسد عرض شد بيان فرما مراد را فرمود يعنى واى بحال کسانيکه شريک نمودند با امام اول غير او را و بائمّه ديگر که بعد از او مى‌آيند کافر شدند خدا اول مردم را دعوت بايمان مينمايد وقتى قبول نمودند مکلّف بفروع ميفرمايد و از ابن عباس ره نقل شده که مراد از ندادن زکوة پاک ننمودن نفوس خودشان است از شرک بتوحيد و فيض ره استدلال فرموده باين حديث بر آنکه کفار مکلف باحکام شرعيه نيستند ماداميکه باقى بر کفرند و ديگران استدلال نموده‌اند باين آيه بر آنکه کفار مکلف بفروعند چنانچه مکلفند باصول و بنظر حقير هيچ يک از دو استدلال تمام نيست چون اين آيه در مکه قبل از وجوب زکوة نازل شده و در مقام ايجاب زکوة بر اهل شرک نيست بلکه در مقام ملامت آنها است بر بخل و امساک چنانچه ذکر شد و فرمايش امام عليه السّلام در مقام تأويل آيه براى الزام اهل سنّت بقبول معناى تأويلى است و آنکه تکليف بفروع در رتبه تکليف باصول نيست بلکه مؤخر از آنست نه آنکه کفار معاقب بفروع نيستند که دعوى اجماع بربودن شده است و تحقيق امر مناسب با مقصود از اين تفسير نيست و بعد از وعيد کفار خداوند وعده داده است باهل ايمان و اعمال صالحه که ايشانرا باجر و ثواب دائم بى‌پايان يا بدون منّت و آزار برساند و توبيخ فرموده است کفار را بر انکار قدرت و کفران نعمت خداوندى که خلق فرموده است زمين پهناور را در امتداديکه مساوى با دو شبانه روز باشد با آنکه قادر بود خلق فرمايد آنرا در يک لحظه براى آنکه مردم بدانند تأنّى و تأمل در امور لازم و عجله و شتاب خارج از صواب است و نبايد با اقرار بوجود چنين صانع حکيمى کسانى بتهاى بى‌شعور را معبود خود قرار دهند پروردگار جهانيان بايد چنين قدرتى داشته باشد نه عاجز و ناتوان باشد
جلد 4 صفحه 548
و قرار داد در زمين کوههاى بلند ثابت و راسخى را براى استحکام آن و آنها را بالاى آن قرار داد براى تشکيل مناظر زيبا و نموّ اشجار و جريان انهار با صوت فرح- افزا از آبشار و استخراج معادن آنها بسهولت و ساير منافع که برکات آن پيوسته باهل زمين و حيوانات آن رسيده و ميرسد و مقدر فرمود ارزاق بندگان را در زمين بقدر حاجت و لزوم عشرت و رواج تجارت در هر سرزمينى باقتضاء حکمت و مصلحت در مدت دو شبانه روز که جمعا چهار شبانه روز ميشود و اينکه خداوند فرموده در چهار روز و نفرموده جمعا براى آنستکه معمولا ميگويند از طهران در دو روز رفتم مثلا تا قم و در چهار روز رفتم تا اصفهان در صورتى که دو روز اول داخل در چهار روز و مراد جمعا است اين بيان مفسرين ظاهرى است ولى قمى ره که معمولا تفسير را از صادقين عليهما السلام اخذ مينمايد فرموده مراد از دو روز دو وقت است ابتداء خلق و انقضاء آن و مراد از برکت دادن و تقدير روزى‌ها در چهار روز چهار وقت است از اوقات سال که زمستان و بهار و تابستان و پائيز باشد که در سه ماه اول بواسطه برف و باران و باد زمين مستعد ميشود و در سه ماه دوم گياه ميرويد و اشجار بثمر ميرسد و زمين سبز و خرم ميگردد و در سه ماه بعد ميوه‌ها ميرسد و زراعات بدست ميآيد و در سه ماه اخير تکميل و تتميم منافع آن ميشود و اگر تمام سال بيک منوال باشد اين فوائد و کمالات حاصل نميگردد و اين تقديرات در ايصال روزى بروزى خواران براى آنها بطور مساوى و عدالت شده که هر کس بلسان حال يا مقال سؤال از روزى نمايد آنچه مقدر شده باو برسد اعم از انسان و حيوان اهلى و وحشى و غيرها و بعضى سواء للسّائلين را بمساوى بودن ايام اربعه در مقدار براى سؤال کنندگان از مدت خلقت زمين و ما فيها تفسير نموده‌اند و در سوره اعراف ذيل آيه إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ گذشت آنچه نافع در اينمقام است و سواء برفع و جرّ نيز قرائت شده است.
جلد 4 صفحه 549