تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ «11» فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَ أَوْحى فِي کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَ حِفْظاً ذلِکَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ «12» فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ «13» إِذْ جاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ «14» فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ «15»
ترجمه
پس متوجه شد مستقيما بسوى آسمان و آن دودى بود پس گفت مر آنرا و زمين را که بيائيد خواه يا ناخواه گفتند آمديم فرمان برداران
پس مقرّر فرمود آنها را هفت آسمان در دو روز و وحى نمود در هر آسمانى کار آنرا و آراسته نموديم آسمان نزديکتر را بچراغ‌ها و براى نگهدارى اين است مقدر نمودن خداوند ارجمند دانا
پس اگر روى گردانيدند پس بگو ميترسانم شما را از صاعقه آسمانى مانند صاعقه قوم عاد و ثمود
هنگاميکه آمدند آنها را پيغمبرانى از پيش روى آنها و از پشت سرشان که نپرستيد مگر خدا را گفتند اگر خواسته بود پروردگار ما هر آينه فرستاده بود ملائکه را پس همانا ما بآنچه فرستاده شديد بآن کافرانيم
پس اما عاد پس سرکشى کردند در زمين بناحق و گفتند کيست افزونتر از ما در توانائى آيا نديدند آنکه خدائى که آفريد آنها را او است زيادتر از آنها در توانائى و بودند که آيتهاى ما را انکار ميکردند.
تفسير
خداوند متعال بعد از اتمام خلق زمين و کوهها و تقدير روزيهاى آن توجه مستقيم و کامل فرمود بجانب آسمان که آنوقت دود يا بخار شبيه بدودى بود که از کوهها يا درياهاى زمين برخاسته و فضاى محيط بآن را تاريک نموده بود پس بلسان قدرت و جنبه سلطنت بآسمان و زمين فرمود بيائيد در تحت نفوذ اراده و مشيّت من خواه يا ناخواه چون تمکّن نداريد از خودتان که از تدبير من بيرون باشيد و آن دو بلسان حال يا مقال مناسب با احوال خودشان عرضه داشتند آمديم با انقياد و اطاعت ذاتى و طبعى خودمان و موجوداتمان و باين مناسبت از آن دو بجمع ذوى العقول تعبير شده و اين در واقع مثلى است براى قدرت و سلطنت الهيه بر آسمان و زمين و موجودات آن دو و اجابت و اطاعت ذاتى و طبعى آنها از او مانند کن فيکون که مکرّر ذکر شده مراد امر تکوينى و اطاعت ذاتى است و قمى ره از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از کسيکه با خدا سخن گفت غير از جن و انس فرمود آسمان و زمين است در قول خداوند ائْتِيا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ پس مرتّب شد بر امر تکوينى خداوند وجود هفت
جلد 4 صفحه 550
آسمان و پيدايش آنها در امتدادى که مساوى بود با دو شبانه روز و قمى ره فرموده يعنى در دو وقت ابتداء بخلق و انقضاء آن و حکمت تجاوز مدّت از يک لحظه با قدرت خداوند بخلق نمودن بدون مدت همانستکه در آيات سابقه ذکر و اخيرا حواله بسوره اعراف شد و تعليم فرمود خداوند حرکات هر آسمانى را با نظم معيّن بآنها و آنچه را که مقتضى و مصلحت بود که از قبل وجود و افعال آنها اختيارا يا طبعا بارز گردد يا اهل آنها متصدّى صدور آن گردند خلاصه آنکه انتظام تمام امور لازمه آسمانها و اهلش بالهام الهى انجام يافت و خدا زينت داد آسمان نزديکتر بزمين را که مشهود اهل جهان است بزينت ستارگانى که در هر جا قرار دارند مانند چراغهاى درخشانى در آن آسمان جلوه‌گرند و براى حفظ آسمانها از مداخله شياطين وجود آنها لازم است و از فوائد مرتّبه بر وجود آنها است ايمنى اهل سماوات از آفات چون قريب باين معنى در اکمال از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله روايت شده که ستارگان امانند براى اهل آسمانها چنانچه اهل بيت من امانند از براى اهل زمين آنچه ذکر شد مقدّر و صنع محکم خداوند ارجمند قدير عليم است و بتها هيچ کاره و فاقد حيات و شعورند پس نبايد از عبادت خدا بعبادت آنها پرداخت و بعد از بيان اينهمه دلائل توحيد باز اگر قريش و ساير اهل شرک مکه اعراض نمودند از ذکر خدا و اقرار بتوحيد و نبوت و امامت و معاد بگو بترسيد از آنکه صاعقه و آتش سوزانى از آسمان نازل شود و مانند قوم عاد و ثمود که منازل و پران آنها را در مسافرتهاى خودتان بشام و يمن مشاهده مينمائيد شما را بسوزاند چنانچه سوزاند آنها را وقتى که آمدند پيغمبران خدا قبل از وجود آنها و بعد از آن يا براى اصلاح امور دنيا و آخرت آنها يا از اطراف و جوانب آنان نزدشان و دعوت نمودند آنها را بتوحيد و نفى شرک و آنها گفتند اگر خدا مى‌خواست ما را دعوت بتوحيد نمايد و ما دست از بت‌پرستى برداريم ملائکه را برسالت نزد ما ميفرستاد نه بشرى را که مانند ما باشد در خوردن و آشاميدن و ساير امور پس ما بآنچه شما مدّعى هستيد که از جانب خدا آورده‌ايد از توحيد و غيره کافر و منکريم و معترف بفضيلتى براى شما بر خودمان نيستيم و بعد از اين اجمال از قصه عاد و ثمود خداوند اشاره بتفصيل احوال آن دو قوم فرمود که اما
جلد 4 صفحه 551
قوم عاد تکبر و سرکشى کردند از امر پيغمبرشان و بر اهل زمين تفرعن و تبختر نمودند با آنکه استحقاق نداشتند و گفتند کيست که از ما قوى‌تر و رشيدتر باشد چون گفته‌اند بسيار تنومند و قوى پنجه بودند که سنگهاى بزرگ را با دست از کوه ميکندند خدا ميفرمايد آيا ندانستند و بچشم دل نديدند که خالق آنها که اين قوّت را بآنها داده اقوى از آنها است و بقدرت خود ميتواند آنها را در آنى نيست و نابود نمايد لذا منکر آيات و دلائل توحيد ما شدند و از اوامر ما سرپيچى کردند و بقيه احوال آنها و قوم ثمود در آيات آتيه بيان خواهد شد انشاء اللّه تعالى.