در برابر کسانى که مردم را به خدا دعوت مى‌کنند افراد بى تفاوت و نااهل و بدرفتارى پيدا مى‌شوند که اگر مبلّغ دين، با اخلاق خوش و سعه‌ى صدر با آنان برخورد نکند توفيقى حاصل نمى‌شود. اين آيه سفارش مى‌کند که بدى‌ها را با خوبى پاسخ بده و اهل انتقام نباش؛ همان گونه که در دعاى مکارم الاخلاق، امام زين العابدين عليه السلام از خداوند مى‌خواهد که به او توفيق دهد که در برابر غيبت مردم از او، نيکى مردم را بگويد و از بدى آنان بگذرد و هر کس با او قطع رابطه کرد با او معاشرت کند. بارها در سيره‌ى پيامبر اکرم و اهل بيت معصوم آن حضرت نمونه‌هايى از اين برخوردها را مى‌خوانيم که سرسخت‌ترين مخالفان را به طرفدار آنان تبديل کرده است.
مردم چند دسته‌اند:
کسى که دوست خود را حفظ مى‌کند.
کسى که دوست خود را نسبت به خود بى تفاوت مى‌کند.
کسى که دوست خود را به دشمن تبديل مى‌کند.
کسى که دشمن را به دوست تبديل مى‌کند.
«1». صفّ، 2.
«2». بقره، 44.
جلد 8 - صفحه 340
روش برخورد با مخالفان
مخالفان به چند دسته تقسيم مى‌شوند که بايد با هر کدام به نحوى عمل کرد:
* گاهى افرادى به خاطر جهل و نادانى در برابر حقّ قرار مى‌گيرند و دشمنى مى‌کنند که اين آيه دستور محبت و برخورد احسن مى‌دهد.
در آيات ديگر نيز در اين‌باره آمده است:
1- و هنگامى که نادانان ايشان را (به سخنى ناروا) مخاطب سازند، سخنى مسالمت‌آميز يا سلام گويند. «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» «1»
2- و چون بر بيهوده و ناپسند بگذرند، با بزرگوارى بگذرند. «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً» «2»
* گاهى مخالفت افراد بر اساس شک و ترديد است که بايد با آنان از طريق استدلال و برطرف کردن شبهات برخورد کرد.
شک در مورد خداوند. أَ فِي اللَّهِ شَکٌ ... «3»
شک و ترديد در مورد قيامت و رستاخيز. «إِنْ کُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ» «4»
ترديد در مورد نزول وحى وکتب آسمانى بر پيامبر. «إِنْ کُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا» «5»
* گاهى مخالفت بر اساس حسادت است که بايد با اغماض برخورد کرد.
برادران يوسف اعتراف به حسادت و خطاى خود کردند، که با وعده آمرزش حضرت يوسف روبرو شدند. إِنَّا کُنَّا خاطِئِينَ ... لا تَثْرِيبَ عَلَيْکُمُ الْيَوْمَ «6»
هابيل، در مقابل حسادت برادرش قابيل گفت: اگر تو قصد کشتن من را دارى، من (هرگز) دست به چنين کارى نمى‌زنم. «لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَکَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْکَ لِأَقْتُلَکَ» «7»
* گاهى مخالفت به خاطر حفظ موقعيّت و رفاه و کاميابى‌هاى مادّى است. در اين موارد اتمام حجّت کافى است و آيات «ذَرْهُمْ» «8»* (آنان را به حال خود واگذار) و «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ» «9»* (از
«1». فرقان، 63.
«2». فرقان، 72.
«3». ابراهيم، 10.
«4». حج، 5.
«5». بقره، 23.
«6». يوسف، 91- 92.
«7». مائده، 28.
«8». انعام، 91 و حجر، 3.
«9». مائده، 42، نساء، 63 و 81.
جلد 8 - صفحه 341
آنان رويگردان و دورى کن) مطرح است.
* گاهى مخالفت، در قالب کارشکنى و هَجو و تضعيف ايمان مردم است که برخورد با اين گروه را آيات ذيل در قالب برخورد شديد با آنان و قطع رابطه و دستگيرى و گاهى اعدام مشخص مى‌کند:
«وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ» «1»* با سختى و شدّت با کفّار برخورد کن.
«إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُکْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ» «2» و چون بشنويد که به آيات خدا کفر مى‌ورزند و آنان را به مسخره مى‌گيرند، نبايد با آنان بنشينيد تا به گفتارى ديگر بپردازند.
«لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصارى أَوْلِياءَ» «3» يهود و نصارى را دوست و سرپرست خود نسازيد.
«أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلًا» «4» کفّار را بگيريد و به شدّت به قتل رسانيد.
* گاهى دشمنى آنان با دست بردن به اسلحه و مبارزه‌ى مسلحانه است که قرآن مى‌فرمايد:
فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْکُمْ ... «5» همان گونه آنان بر شما تعدّى کردند بايد با آنان مقابله به مثل کنيد.
بعضى در تفسير آيه‌ى 40 سوره‌ى شورى «وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها» گفته‌اند: مراد اين است که اگر بدى کسى را با بدى پاسخ داد شما هم مثل او هستى، چنانکه در آيه‌ى 43 همان سوره مى‌فرمايد: «وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» و کسى که تحمّل بدى مردم را داشته باشد و از آنان بگذرد، اين از تصميمات شايسته است.