چون ظلم کوچک نيز از سوى خداى بزرگ، به منزله‌ى ظلم زياد است، لذا کلمه‌ى «ظلام» به کار رفته است که به معناى بسيار ظلم کننده مى‌باشد.
ريشه‌ى حوادث تلخ و شيرين را در عملکرد خود جستجو کنيد. «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها» وبه ديگران نسبت ندهيد:
به خدا نسبت ندهيد. چنانکه قرآن مى‌فرمايد: همين که انسان را پروردگارش آزمايش و اکرام نمايد، گويد: پروردگارم مرا گرامى داشته و در شرايط ديگر گويد: پروردگارم مرا خوار کرد. رَبِّي أَکْرَمَنِ ... رَبِّي أَهانَنِ امّا قرآن پاسخ مى‌دهد: چنين نيست بلکه خوارى شما به خاطر آن است که به يتيم و مسکين رسيدگى نکرديد. «کَلَّا بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْيَتِيمَ» «1»
به مردم نسبت ندهيد. چنانکه در قيامت مستضعفان به مستکبران مى‌گويند: «لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِينَ» «2» شما مقصّريد، اگر شما نبوديد، ما ايمان مى‌آورديم.
به نياکان منسوب نسازيد. هنگامى که به منحرفان گفته مى‌شود از آنچه خداوند نازل کرده پيروى کنيد گويند: «نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا» «3» ما از آنچه پدرانمان را بر آن يافته‌ايم پيروى مى‌کنيم.
به انبيا نسبت ندهيد. چنانکه کفّار انبيا را مقصّر مى‌دانستند و به آنان مى‌گفتند: «إِنَّا تَطَيَّرْنا بِکُمْ» «4» ما وجود شما را شوم مى‌دانيم و تمام بدبختى‌هاى ما از سوى شماست.
به والدين منسوب ندانيد. همان گونه که قرآن انسان را داراى اختيار دانسته و حدودى را
«1». فجر، 15- 20.
«2». سبأ، 31.
«3». لقمان، 21.
«4». يس، 18.
جلد 8 - صفحه 356
براى اطاعت از والدين مقرّر کرده و مى‌فرمايد: «وَ إِنْ جاهَداکَ لِتُشْرِکَ بِي ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما» «1» اگر پدر و مادرت تلاش کردند که بدون علم به سراغ غير خدا روى، هرگز از آنان اطاعت مکن.
به معبودها نسبت ندهيد. چنانکه قرآن مى‌فرمايد: «لا يَنْفَعُکُمْ شَيْئاً وَ لا يَضُرُّکُمْ» «2» اين بت‌ها هيچ سود و زيانى به شما نمى‌رسانند.
به جنسيّت و مرد و زن بودن نسبت ندهيد. زيرا قرآن مى‌فرمايد: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً» «3» يعنى اصل عمل است، از هر کس که صورت پذيرد.
به شيطان نسبت ندهيد. چنانکه شيطان مى‌گويد: مرا مقصّر ندانيد و ملامت نکنيد، بلکه خودتان را سرزنش کنيد، «دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ» «4» اين شما هستيد که دعوت مرا با آزادى و آگاهى پذيرفتيد.
به رفيق نسبت ندهيد. چنانکه در قيامت منحرفان رو به يکديگر کرده و مى‌گويند: شما بوديد که با سوگند و قدرت (به عنوان خير و صلاح) به سراغ ما مى‌آمديد، ولى آنان پاسخ مى‌دهند: «بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِينَ» «5» بلکه خود شما اهل ايمان نبوديد.
به محيط نسبت ندهيد. همان گونه که زن فرعون در محيط طاغوت و ترس و ثروت بود، امّا جذب هيچ يک نشد. «امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ» «6»*، فرشتگان نيز به هنگام قبض روح بعضى که محيط را مقصّر مى‌دانند مى‌گويند: «أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً» «7» آيا زمين خداوند بزرگ نبود، چرا هجرت نکرديد و در استضعاف باقى مانديد؟
«1». لقمان، 15.
«2». انبياء، 66.
«3». فصلت، 46.
«4». ابراهيم، 22.
«5». صافّات، 28.
«6». تحريم، 11.
«7». نساء، 97.
جلد 8 - صفحه 357
جزء «25»