«جدل» در لغت به معناى تاباندن طناب است و در اصطلاح به گفتگوهايى که طرفين
«1». هود، 114.
جلد 8 - صفحه 214
مى‌خواهند يکديگر را در پيچ و تاب‌هاى بحث شکست دهند، گفته مى‌شود.
جدال و گفتگو
جدال دو نوع است:
الف) جدال نيکو که سيره‌ى انبياست و نوعى گفتگو و تلاش براى ارشاد مردم است. چنانکه کفّار به حضرت نوح مى‌گفتند: تو براى ارشاد ما بسيار جدل و تلاش مى‌کنى. «يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَکْثَرْتَ جِدالَنا» «1»
ب) جدال باطل که به منظور محو يا کم رنگ کردن حقّ، انواع طرح‌هاى انحرافى و باطل را به ميان مى‌آورد. «وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ» «2»
در مسائل علمى و عقيدتى بايد از جدل پرهيز کرد مگر با روش نيکو؛
«وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» «3»
«جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» «4»
نمونه‌هايى از جدال نيکو
* حضرت ابراهيم عليه السلام نمرود را به خداپرستى دعوت کرد و فرمود: خدايى را پرستش کن که مرگ و حيات به دست اوست. نمرود گفت: مرگ و حيات در دست من نيز هست. مى‌توانم دستور اعدام دهم يا يک اعدامى را آزاد کنم.
ابراهيم فرمود: خداوند نظام را آن گونه طراحى کرده که طلوع خورشيد از مشرق است، تو خورشيد را از مغرب ظاهر کن، نمرود مبهوت شد. «5»
* قرآن کريم بارها در گفتگو با مخالفان اظهار داشته که اگر کتابى مثل من يا ده سوره مثل سوره‌هاى من يا يک سوره مثل من بياوريد، من دعوت خود را پس مى‌گيرم. حتّى به آنان فرموده که از هر کس مى‌خواهيد براى همکارى دعوت کنيد ولى بدانيد که هرگز حتّى يک سوره مثل قرآن نخواهيد آورد. «6»
«1». هود، 32.
«2». غافر، 5.
«3». عنکبوت، 46.
«4». نحل، 125.
«5». مضمون آيه 258 بقره.
«6». مضمون آيه 38 يونس و آيات 22 و 23 بقره.
جلد 8 - صفحه 215
جدال باطل با تحريک شيطان است. «إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوکُمْ» «1»
مفاسد جدال:
1. سبب گمراهى است. «ما ضل قوم بعد هدى کانوا عليه الا اوتوا الجدل» «2» هيچ گروه هدايت شده‌اى منحرف نشدند مگر به خاطر جدال‌هاى ناروا.
2. سبب قهر الهى است. «من جادل فى خصومة بغير علم لم يزل فى سخط الله حتى ينزع» «3» هر کس بدون آگاهى در موارد نزاع به جدل بپردازد، در قهر الهى است مگر آنکه از جدال دست بر دارد.
3. مايه‌ى پشيمانى است. «اياک و اللجاجة فان اولها جهل و آخرها الندامة» «4» از لجاجت که زمينه جدال است دورى کن که آغازش نادانى و پايانش پشيمانى است.
روش گفتگو و جدال نيکو
1. از رقيب، دليل بخواهد. «قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ» «5»
2. از اوّل خود را برتر نبيند. «إِنَّا أَوْ إِيَّاکُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ» «6»
3. آن چه را حقّ است بپذيرد گرچه به دليل مصلحت آن را رد کند. «فِيهِما إِثْمٌ کَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ» «7»
4. به رقيب، فرصت فکر کردن بدهد. «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِينَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ» «8»
5. ادب و متانت را رعايت کند. «لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً» «9»
6. منصف باشد و همه را به يک چشم نبيند. «فَرِيقٌ مِنْهُمْ» «10»
7. سخن منطقى بگويد. «قَوْلًا سَدِيداً» «11»*
8. سخن نرم بگويد. «قَوْلًا لَيِّناً» «12»
«1» انعام 121
«2» نهج الفصاحه حديث 2648.
«3» همان حديث 2865.
«4» همان حديث 1008.
«5» بقره 111
«6» سباء 24
«7» بقره 219
«8» توبه 6
«9». انعام، 108.
«10». آل عمران، 23.
«11». احزاب، 70.
«12». طه، 44.
جلد 8 - صفحه 216