تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جِي‌ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (69)
وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ: و روشن گردد عرصه محشر، بِنُورِ رَبِّها: به نور پروردگار آن.
بيان:
مراد از نور، عدل و حکم صواب است؛ و تسميه آن به نور به جهت ظهور حقوق و رفع ظلمت ظلم است به سبب آن؛ و اضافه آن به «ارض» به اعتبار
«1» تفسير الصافى، (چ مشهد) ج 4 ص 329.
«2» صحيفة سجاديه، دعاى سوّم.
جلد 11 - صفحه 270
آنست که به سبب نشر عدل و نصب موازين قسط و حکم به حق، عرصه قيامت مزين و منور شود. لذا در باره سلطان عادل گويند: «اشرقت الافاق بنور عدلک» و در باره سلطان ظالم گويند: «اظلمت البلاد».
تتمه: در ارشاد- شيخ مفيد (رحمه اللّه) از حضرت صادق عليه السلام: اذا قام قائمنا اشرقت الارض بنور ربّها و استغنى العباد عن ضوء الشّمس و ذهبت الظّلمة. «1» فرمود: زمانى که قيام نمايد قائم ما، روشن گردد زمين به نور پروردگار آن حضرت و بى‌نياز شوند بندگان از روشنائى آفتاب و برطرف شود ظلمت.
على بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) از حضرت صادق عليه السلام در اين آيه فرمود: «رب الارض» امام الارض است. عرض شد: وقتى خارج شود چه مى‌شود؟ فرمود: در آن هنگام مستغنى شوند مردم از نور شمس و قمر و اکتفا کنند به نور امام «2».
وَ وُضِعَ الْکِتابُ: و نهاده شود نوشته‌ها، يعنى صحايف اعمال در يمين و يسار، يا لوح محفوظ را وضع نمايند در زمين محشر، وَ جِي‌ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ: و بياورند پيغمبران را به جهت دعوى ابلاغ بر ايشان، يا الزام حجت بر ايشان و گواهان را به جهت صحت دعوى پيغمبران و تکذيب امتان. مراد از اين شهداء ملائکه‌اند که موکل بر نيک و بد اعمال و آن را مى‌نويسند، يا عدول مؤمنان، يا شهيدان که به جهت مزيت رتبه با انبياءاند. وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِ: و حکم کرده شود ميان بندگان به عدل و راستى، وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ: و ايشان ستم ديده نشوند به نقص ثواب و زيادتى عقاب بلکه ثواب اضعاف طاعت، و عقوبت به مقدار معصيت باشد.