اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِذ قال‌َ اللّه‌ُ يا عِيسي إِنِّي مُتَوَفِّيک‌َ وَ رافِعُک‌َ إِلَي‌َّ وَ مُطَهِّرُک‌َ مِن‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا وَ جاعِل‌ُ الَّذِين‌َ اتَّبَعُوک‌َ فَوق‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا إِلي يَوم‌ِ القِيامَةِ ثُم‌َّ إِلَي‌َّ مَرجِعُکُم فَأَحکُم‌ُ بَينَکُم فِيما کُنتُم فِيه‌ِ تَختَلِفُون‌َ (55)
زماني که فرمود خداوند خطاب بعيسي که بتحقيق ميگيرم تو را و بالا ميبرم بسوي خود و پاک ميگردانم تو را از کساني که کافر شدند و کساني که تو را متابعت کنند قرار ميدهم برتر از کساني که کافر شدند تا روز قيامت پس از آن در قيامت بازگشت ميکنيد و من حکم ميفرمايم در آنچه بوديد در آن اختلاف مينموديد.
إِذ قال‌َ اللّه‌ُ يا عِيسي إِنِّي مُتَوَفِّيک‌َ اذ يا متعلّق بجمله قبل است که وَ مَکَرَ اللّه‌ُ وَ اللّه‌ُ خَيرُ الماکِرِين‌َ چنانچه مفسّرين گفتند يا متعلّق بفعل محذوف است مثل اذکر و يا بتقدير (ذاک واقع) که عامل اسم فاعل باشد. توفي بمعني اخذ بقوّة است از ماده وفي که بمعني اداء است مثل وفاء دين و وفاء بعهد و نذر و امثال آنها مديون موقعي که دين خود را اداء نمود ميگوييد (و في بدينه) و دائن موقعي که دين را اخذ نمود ميگويند (توفّي دينه) و از همين باب است آيه شريفه يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا أَوفُوا بِالعُقُودِ مائده آيه 1، و آيه شريفه وَ المُوفُون‌َ بِعَهدِهِم إِذا عاهَدُوا بقره آيه 172، و غير اينها از آيات بسيار.
و اطلاق بر موت هم بمناسبت قبض روح است اللّه‌ُ يَتَوَفَّي الأَنفُس‌َ حِين‌َ مَوتِها زمر آيه 32. قُل يَتَوَفّاکُم مَلَک‌ُ المَوت‌ِ الَّذِي وُکِّل‌َ بِکُم سجده آيه 11، فَکَيف‌َ إِذا تَوَفَّتهُم‌ُ المَلائِکَةُ سوره محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آيه 29، و همين منشأ توهّم بعض مفسّرين شده که گفتند عيسي قبض روح شد و پس از چند ساعت زنده شد لکن مراد اخذ عيسي است بقوّة از چنگال يهود.
جلد 4 - صفحه 220
وَ رافِعُک‌َ إِلَي‌َّ رفع بمعني بردن حضرت عيسي است بعالم بالا و تعبير (بالي‌ّ) يعني در کنف الهي و در پناه پروردگار که از دسترس بشر خارج است نه آنچه نصاري توهّم کردند که رفت پهلوي خدا نشست العياذ باللّه من الکفر.
وَ مُطَهِّرُک‌َ مِن‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا مراد از الَّذِين‌َ کَفَرُوا کسانيست که بمسيح کافر شدند از يهود بني اسرائيل، و مراد از تطهير نجات و خلاصي از اذيّت و آزار آنها است و اينکه خصيصه حضرت مسيح است زيرا انبياء بني اسرائيل کلا گرفتار اذيّت آنها بودند از موسي تا عيسي حتّي قبل از موسي بلکه پيغمبر ما صلّي اللّه عليه و آله و سلّم چنانچه مفاد بسيار از آيات است: امّا خود موسي فرمايش او است لِم‌َ تُؤذُونَنِي وَ قَد تَعلَمُون‌َ أَنِّي رَسُول‌ُ اللّه‌ِ إِلَيکُم صف آيه 5.
و امّا قبل از موسي نسبت بحضرت يوسف و اذيّتهاي برادرانش بلکه غير آنها چنانچه خداوند از قول مؤمن آل فرعون نقل ميکند وَ لَقَد جاءَکُم يُوسُف‌ُ مِن قَبل‌ُ بِالبَيِّنات‌ِ فَما زِلتُم فِي شَک‌ٍّ مِمّا جاءَکُم بِه‌ِ مؤمن آيه 36.
و امّا هارون آيه شريفه وَ کادُوا يَقتُلُونَنِي اعراف آيه 149.
و امّا بعد از موسي آيه شريفه وَ قَفَّينا مِن بَعدِه‌ِ بِالرُّسُل‌ِ الي قوله تعالي فَفَرِيقاً کَذَّبتُم وَ فَرِيقاً تَقتُلُون‌َ بقره آيه 81.
و امّا حضرت رسالت اذيّتهايي که بآن حضرت در خيبر و غير آن نمودند بلکه تا کنون مسلمين گرفتار اذيّت آنها هستند فقط حضرت عيسي نجات پيدا کرد و از چنگال آنها رهايي جست.
وَ جاعِل‌ُ الَّذِين‌َ اتَّبَعُوک‌َ فَوق‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا إِلي يَوم‌ِ القِيامَةِ مراد از جعل جعل تکويني است که خداوند متابعين عيسي را تفوّق داده بر مخالفين آن و مراد تفوّق دنيا است بقرينه إِلي يَوم‌ِ القِيامَةِ و کلمه إِلي يَوم‌ِ القِيامَةِ بمعني غايت نيست که در قيامت تفوّق نداشته باشند بلکه اشاره و کنايه از دوام است.
جلد 4 - صفحه 221
و مراد از کافرين يهود هستند که مخالفت با مسيح کردند و نسبتهاي ناروا دادند و در مقام قتل او برآمدند.
و امّا مراد از متابعين بعضي گفتند نصاري هستند که از هر جهت بر يهود تفوق دارند هم از جهة عدّه و جمعيّت و هم از جهة سلطنت و رياست و هم از جهة مکنت و سروت و هم از جهة قوّت و قدرت لکن اشکالي که هست اينست که نصاري و لو بحسب صورت نسبت بمسيح فوق العاده ارادت ميورزند لکن در حقيقت کمال مخالفت را دارند زيرا مسيح را پسر خدا ميدانند و يکي از اقانيم ثلاث ميشمارند و مشرک بخداي مسيح هستند و اينکه بزرگترين مخالف با مسيح است بعلاوه احکام و دستورات او را بکلّي کنار گذارده و از بين بردند و انجيل واقعي او را دور انداخته و اناجيل اربعه که مشتمل بر کفريّات و مزخرفات و تناقضات است باو نسبت دادند، و از اينکه جهت بعضي گفتند که مراد از متابعين مسلمين هستند که ببرکت قرآن و فرمايشات نبي‌ّ اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حضرت مسيح عليه السّلام را پيغمبر اولي العزم ميدانند و معترف ببقاء او در عالم بالا و نزول او در موقع ظهور حضرت بقيّة اللّه عجّل اللّه تعالي فرجه و بقاء دين او و احکام او تا زمان بعثت پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اوصياء آن تا زمان حضرت رسالت هستند و تمام جهات تفوّق که نصاري بر يهود دارند مسلمين هم دارند.
و لکن ممکن است بلکه بعيد نيست و شايد بتوان از ظاهر خود آيه هم استفاده کرد مراد اعم‌ّ از نصاري و مسلمين باشد چه متابعت صوري مثل نصاري يا معنوي مثل مسلمين، زيرا آيه از زمان خود عيسي را تا قيامت شامل است و اينکه معني براي اثبات تفوّق بر يهود اقوي و اظهر است زيرا مجموع نصاري و مسلمين را در مقابل يهود اگر ملاحظه کنيم مي‌فهميم که چه اندازه تفوّق دارند.
(تنبيه) اينکه آيه يکي از معجزات بزرگ قرآن و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است از جهت
جلد 4 - صفحه 222
خبر غيبي که تا دامنه قيامت را خبر ميدهد با آن عظمتي که يهود داشتند.
ثُم‌َّ إِلَي‌َّ مَرجِعُکُم اشاره بروز قيامت است که عود ارواح است باجساد که مفاد إِنّا إِلَيه‌ِ راجِعُون‌َ است، و تعبير (بالي‌ّ) يعني بازگشت در تحت حکم الهي و محکمه حساب و رسيدگي بکارها و جزاء هر يک باو داده ميشود.
فَأَحکُم‌ُ بَينَکُم حاکم در قيامت خدا است و بس تمام حيثيّات از تمام گرفته ميشود.
فِيما کُنتُم فِيه‌ِ تَختَلِفُون‌َ در امر عيسي عليه السّلام از متابعت و ايمان باو و مخالفت و کفر باو و ثواب و عقاب هر يک.