تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَمَنْ حَاجَّکَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْکاذِبِينَ (61)
«1» تفسير عيّاشى، جلد اوّل، حديث 4، صفحه 10
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 124
فَمَنْ حَاجَّکَ فِيهِ: پس هر که خصومت و مجادله نمايد در باب حضرت عيسى عليه السّلام و رسالت او، و از جهالت و ضلالت برنگردد و بر اعتقاد فاسد خود مصر و مستمر باشد، مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ: بعد از آنکه آمد تو را آيات بينه که موجب علم و يقين است به آنکه عيسى بنده برگزيده و رسول خدا مى‌باشد، فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ: پس بگو بيائيد به عزم ثابت، تا بخوانيم براى مباهله، ما و شما، پسران خود و پسران شما را، يعنى ما پسران خود را بخوانيم، و شما پسران خود را، وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ: و ما زنان خود را بخوانيم و شما زنان خود را، وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ: و ما نزديکان خود را که از غايت ارجمندى، به منزله نفس ما باشند، و شما بخوانيد نزديکان خود را که به همين وجه باشند، يعنى هر يک از ما اعزّه اهل خود را به مباهله بخوانيم براى ظهور حق. ثُمَّ نَبْتَهِلْ: پس کوشش کنيم با تضرع در طلب لعنت، فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْکاذِبِينَ: پس قرار دهيم لعنت خدا و دورى از رحمت واسعه الهى را بر دروغگويان، يعنى نفرين کنيم بر اهل کذب، تا محقّ از مبطل مميز و جدا شود، و لعنت خدا متوجه دروغگويان گردد.
تبصره: در آيه شريفه سه مطلب است.
مطلب اول: منتخبين در مباهله:
به اتفاق خاصه و عامه، وقتى اين آيه نازل شد، حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواند حضرت على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام را براى مباهله، چنانچه محدثين و مفسرين متفقند بر آن، از جمله: ترمذى، احمد، مسلم، در صحاح خود، صاحب مشکوة، ابن حجر در صواعق، زمخشرى در کشاف، فخر رازى در تفسير کبير، نيشابورى در غرائب التنزيل، و عدّه بسيارى از عايشه روايت نموده‌اند که:
چون اين آيه مباهله نازل شد، حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواند حضرت على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام را، پس فرمود:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 125
خدايا، اينها اهل من مى‌باشند. «1» مطلب دوم: تفسير آيه شريفه- مراد از «ابنائنا» اضافه آن به نفس نفيس سيد المرسلين صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نيست، مگر حضرت حسنين عليهما السّلام، زيرا در آن وقت آن حضرت را اولاد پسرى بلاواسطه نبود مگر حضرت حسنين عليهما السّلام؛ و احاديث بسيار وارد شده که ايشان فرزندان رسولند، از جمله:
1- ابن حجر و سيوطى و بغوى و عبد الغنى در ايضاح- از سلمان رضوان الله عليه روايت نموده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود:
سمّى هارون ابنيه شبرا و شبيرا و انّى سمّيت ابنىّ الحسن و الحسين بما سمّى هارون ابنيه، «2» هارون برادر حضرت موسى عليه السّلام دو پسر خود را شبر و شبير نام کرده بود، و من به عوض آن، دو پسر خود را به نام حضرت حسن و حسين عليهما السّلام ناميدم. (قاموس گفته: در لغت عبرى، مشبر و شبر و شبير، سه اسم پسر حضرت هارون پيغمبر عليه السّلام، و حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به اسماى آنها، به عربى نام نهاد حسن و حسين و محسن عليهم السّلام.) 2- قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: الحسن و الحسين هذان ابناى قاما او قعدا. «3» فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: حضرت حسن و حسين عليهما السّلام، اين دو، دو پسر من باشند، قائم باشند بر امامت يا قاعد.
3- ترمذى در صحيح خود، و صاحب مشکوة، و ابن حجر در صواعق،
«1» مدارک عامّى مربوط به شأن نزول اين روايت در کتاب احقاق الحق جلد سوّم صفحه 46 تا 62 و جلد نهم صفحه 70 تا 91 آمده است- و مدارک شيعى آن در کتاب غاية المرام فصل دوّم باب چهارم آمده است.
«2» احقاق الحق، جلد 10، صفحه 504 تا 506 به نقل اين حديث و مدارک عامّى آن اختصاص يافته است.
«3» اثبات الهداة، جلد 2، باب 12 و باب 14 (به نقل از کتب مختلف)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 126
روايت نموده‌اند از اسامة بن زيد که گفت: شبى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را ديدم که شيئى مشتمل و مستور نزد اوست، عرض کردم: اين چيست؟ پس دفعة مکشوف ساخته، بر دو زانوى مبارک او، حضرات حسنين عليهما السلام را ديدم، فرمود: هذان ابناى و ابنا ابنتى اللّهمّ انّى احبّهما فاحبّهما و احبّ من يحبّهما. «1» اين دو، دو پسر من، و دو پسر دختر من هستند، خدايا بدرستى که من دوست دارم اين دو را و تو هم دوست بدار آندو را و دوست بدار هر که را که دوست بدارد ايشان را.
4- فخر رازى و نيشابورى و ابو بکر رازى در تفاسير خود گفته‌اند: اين آيه مباهله، دال است بر اينکه حضرت حسن و حسين عليهما السلام، دو پسران رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌باشند، زيرا وعده در طلب اولاد، به مباهله نمود، پس حسنين عليهما السّلام را طلبيد، پس وجوبا ايشان، پسران رسول خدايند.
5- در مطالب السؤل- ابن طلحه شافعى حکايت مناظره شعبى را با منصور دوانقى نقل نمايد، که وقتى شنيد شعبى، حسنين عليهما السلام را به ابناء الرسول مى‌خواند و مى‌گويد؛ در محفل کثير از علماء، شعبى را طلبيد.
خيلى سرزنش نمود، گفت: مثل تو آدمى، چنين کلام واهى گويد، چگونه ايشان اولاد رسول مى‌باشند؟ شعبى گفت: چه جاهلانه يا متجاهلانه کلام مى‌گوئى، و حال آنکه قرآن و سنت ناطق صريحند بر آن؛ پس دو آيه را خواند:
يکى آيه مباهله، و ديگر آيه 82 سوره انعام: وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَيْمانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسى وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَ زَکَرِيَّا وَ يَحْيى وَ عِيسى وَ إِلْياسَ کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ. و حضرت عيسى عليه السّلام پدر نداشت، او را از ذريّه حضرت ابراهيم عليه السّلام محسوب فرمود از جانب مادرش مريم. و اما از سنّت، پس از
«1» سنن ترمذى، جلد 5، کتاب المناقب، باب 31، حديث مسلسل شماره 3769- و نيز رجوع شود به کتاب شريف احقاق الحق، جلد 10، صفحه 66 تا 676.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 127
جمله متفق باشند امت که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مخاطب به حضرت حسن عليه السّلام فرمود: انّ ابنى هذا سيّد. و نيز فرمود: انّ الحسن و الحسين ابناى. و امثال آن پس منصور از گفتار شعبى خجل شد.
و مراد از «نِساءَنا» اجماع امت است که حضرت فاطمه زهراء سلام اللّه عليها است. و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم او را طلبيد و با خود به مباهله برد. پس لفظ، عام، و مراد، خاص مى‌باشد. و شيخ المشايخ در اينجا گفته: اين دليل است بر کمال شرف و فضل حضرت فاطمه سلام اللّه عليها، زيرا لفظ نساء عام، شامل جميع زنان عشائر و ازواج و دختران بود، و هيچکس را به غير از حضرت فاطمه سلام اللّه عليها داخل در آن نکرد، چه غير او احدى از ايشان قابليت و صلاحيت آن مقام نداشتند. پس قطع گرديد که حضرت فاطمه سلام اللّه عليها از جميع آن زنان انساب و اسباب، متفرد و افضل بوده و احاديث در فضل آن حضرت بسيار است، از جمله:
1- صحيح بخارى- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است که فرمود: فاطمة سيّدة نساء اهل الجنّة. «1» 2- مودّت القربى همدانى شافعى- ابن عباس روايت نموده: قال رسول اللّه: افضل رجال العالمين فى زمانى هذا علىّ و افضل نساء الاوّلين و الاخرين فاطمة. «2» فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: افضل مردان عالميان در زمان من على عليه السّلام، و افضل زنان اولين و آخرين فاطمه عليها السّلام است.
3- صحيح مسلم از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است: قال: انّ فاطمة بضعة منّى يؤذينى من آذاها. «3» فرمود بدرستى که فاطمه
«1» صحيح بخارى جزء پنجم، باب مناقب المهاجرين و فضلهم، صفحه 20- و نيز رجوع کنيد به کتاب شريف احقاق الحق جلد 10، صفحه 69- 99.
«2» احقاق الحق جلد 10 صفحه 42 و جلد 4 صفحه 257.
«3» صحيح مسلم جزء هفتم صفحه 141 (باب فضائل فاطمه سلام اللّه عليها)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 128
عليها السّلام پاره تن من است. مرا اذيت نمايد کسى که فاطمه را اذيت نمايد.
4- در صواعق و مودّت القربى و در منقبة المطهرين- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است: اذا کان يوم القيمة نادى مناد من بطنان العرش يا اهل المحشر غضّوا ابصارکم حتّى تجوز فاطمة بنت محمّد على الصّراط. «1» زمانى که روز قيامت شود، منادى از باطن عرش الهى ندا نمايد: بپوشانيد چشم‌هاى خود را تا مرور کند حضرت فاطمه دختر حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
و مراد از «أَنْفُسَنا» حضرت على بن ابى طالب عليه السّلام است، به چند دليل:
1- آنکه داعى و دعوت، مقتضى است مغايرت مدعوّ را، زيرا انسان داعى نفس خود نمى‌باشد، و الا لازم آيد اتحاد داعى و دعوت و مدعوّ به؛ و بديهى است که متحد، در خارج متعدد نباشد، و همچنين متعدد، متحد نخواهد بود؛ پس واجب شد که مدعوّ به، غير آن حضرت و مثل او باشد.
2- آنکه در اين آيه که حضرت، مأمور به مباهله شد، به موجب «أَبْنائِنا» حضرات حسنين عليها السّلام را طلبيد، و به موجب «نِساءَنا» حضرت فاطمه عليها السلام را. پس اگر مراد «أَنْفُسَنا» نفس مبارک آن حضرت مى‌بود، البته حضرت على عليه السّلام را داخل نمى‌نمود؛ و چون حضرت على عليه السّلام را داخل نمود، پس به تقرير سابق، ثابت گرديد مراد به «أَنْفُسَنا» على بن ابى طالب عليه السّلام است.
3- اجماع امت است که حضرت على عليه السّلام داخل در مباهله بود و به غير پنج تن پاک، ششمى از اقارب و عشيره و اصحاب نبوده، پس لامحاله، حضرت على عليه السّلام نفس حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌باشد.
«1» احقاق الحق جلد 10، صفحه 139- 154 (مدارک مختلف حديث از کتب عامه را آورده است)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 129
احاديث بسيارى وارد شده که آن حضرت، نفس رسول و نازل منزله آن سرور است:
1- در صواعق ابن حجر در آخر فصل دوم، روايت نموده که: حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از فتح مکه حمد الهى نموده، فرمود:
اوصيکم بعترتى خيرا و موعدکم الحوض و الّذى نفسى بيده لتقيمنّ الصّلوة و لتؤتنّ الزّکوة او لابعثنّ اليکم رجلا منّى او کنفسى يضرب اعناقکم، ثمّ اخذ بيد علىّ ثمّ قال هو هذا. «1» امر مى‌کنم شما را در حفظ عترت خودم به ايصال خير به ايشان، و وعده شما در حصول جزاى آن حوض کوثر است. و قسم به خدا هر آينه اقامه نماز کنيد و اتيان زکات نمائيد، و الا مى‌فرستم به سوى شما، مردى از خودم که چون نفس و جان من باشد، بزند گردنهاى شما را. پس دست على را گرفته فرمود: او، اين على است.
2- در منهاج الکرامه و کشف اليقين- از ابن مغازلى روايت نموده که حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود به بنى وليعه: لتنتهنّ او لابعثنّ رجلا نفسه کنفسى، طاعته طاعتى و معصيته معصيتى يفصلکم بالسّيف غيرى قالوا لا. هر آينه البته باز ايستيد از گناه و تمرّد، يا هر آينه مى‌فرستم مردى را که مانند نفس من است. طاعت او، طاعت من؛ و معصيت او، معصيت من. مميز سازد شما را به شمشير غير من، همه گفتند نه.
3- در مناقب- جابر بن عبد اللّه رضوان اللّه عليه روايت نموده که: هر آينه شنيدم که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در باره حضرت على عليه السّلام خصالى را بيان مى‌فرمود که اگر يکى از آنها در کسى باشد، هر آينه کافى است او را در فضل و شرف:
قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من کنت مولاه فعلىّ مولاه؛
«1» اين حديث و حديث بعد با مضمون مشابه در کتاب شريف احقاق الحق، جلد 6، صفحه 449- 458 ثبت شده و مدارک عامى آن ذکر گرديده است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 130
قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: علىّ منّى کهارون من موسى؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: علىّ منّى و انا منه؛ قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: علىّ منّى کنفسى طاعته طاعتى و معصيته معصيتى؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: حرب علىّ حرب اللّه و سلم علىّ سلم اللّه؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ولىّ علىّ ولىّ اللّه و عدوّ علىّ عدوّ اللّه؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: علىّ حجّة اللّه و خليفته على عباده؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: حبّ علىّ ايمان و بغضه کفر؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: حزب علىّ حزب اللّه و حزب اعدائه حزب الشّيطان؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: علىّ مع الحقّ و الحقّ معه لا يفترقان حتّى يردا علىّ الحوض؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: علىّ قسيم الجنّة و النّار؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من فارق عليّا فقد فارقنى و من فارقنى فقد فارق اللّه؛ و قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: شيعة علىّ هم الفائزون يوم القيمة. «1» 4- فخر رازى در تفسير کبير گويد: در اين آيه شريفه براى شيعه هست که استدلال کنند به آن بر فضيلت حضرت على عليه السّلام بر جميع انبياى اولوا العزم و غير ايشان، زيرا خداوند تعبير فرموده است از على بن ابى طالب عليه السّلام، که او نفس حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است. و از واضحات آنکه: اتحاد دو شخص در ذات، غير معقول باشد، پس لابد بايد مراد به- اتحاد، در مماثلت و مشابهت تامّه در صفات و کمالات نفسانيه است، از علم و
«1» بحار الانوار، جلد 40، صفحه 25، حديث 50- خصال صدوق، جزء دوّم، ابواب الثلاثة عشر، صفحه 496، حديث 5.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 131
عصمت و طهارت و رحمت و عفت و کرم و شجاعت و زهد و عبادت و جوانمردى و فتوت و غير اينها از صفات کماليه حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. و شبهه‌اى نيست که از جمله صفات پيغمبر خاتم، افضليّت آن سرور است بر تمام انبياء و رسل. و بعد از آنکه حضرت على عليه السّلام به نص آيه مباهله، نفس حضرت پيغمبر است، پس بايد او نيز مانند رسول خدا افضل از ساير انبياء و رسل باشد. «1» نيشابورى هم اين مقوله فخر رازى را در تفسير خود بيان نموده.
تتمه: ايراد لفظ أَبْناءَنا و نِساءَنا و أَنْفُسَنا به لفظ جمع، در مقابل لفظ سه گانه أَبْناءَکُمْ و نِساءَکُمْ و أَنْفُسَکُمْ وارد شده، زيرا از مخالفين، مراد عام است. پس به مقابل، لفظ عام فرموده، و لکن مراد خاص باشد. و در فن بديع، به غايت مستحسن است. و ديگر آنکه هر سه لفظ، به صورت تعظيم و تشريف از جانب خدا نازل شد براى تعليم به خلق، تا اين انوار مقدسه را به غير تعظيم و تکريم نام نبرند و ياد نکنند.
مطلب سوم: شرح واقعه:
چون آيه شريفه نازل شد، حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله نصاراى نجران را طلبيد، فرمود: هر چند در حجت مى‌افزائيم، شما در عناد و لجاج زياد مى‌کنيد. اکنون بيائيد تا مباهله کنيم تا حق تعالى صادق را از کاذب و محق را از مبطل ممتاز فرمايد. جواب دادند تا فردا ما را مهلت باشد، مشورت کنيم.
بعد از مراجعت، عاقب که عالم آنها و صاحب رأى بود گفت: اى قوم، اگر اين شخص فردا با تمام اصحاب بيرون آيد، هيچ انديشه نکنيد و بدانيد او بر حق نيست. و اگر با خواص خويشان خود آمد، بترسيد از مباهله، و بدانيد که او بر حق باشد.
روز ديگر اصحاب در مسجد جمع شدند. حضرت فرمود: امر نشده مگر
«1» رجوع کنيد به تفسير فخر رازى، ذيل آيه 53 آل عمران.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 132
خواص خود از مردان و زنان و اطفال که خدا به دعاى آنها عذاب نازل فرمايد؛ پس حضرت، على و فاطمه و حسنين عليهم السّلام را طلبيد. بيرون آمدند، عالم نصارى اسقف پرسيد: اينها کيستند؟ گفتند: آن جوان پسر عم و داماد او، و آن زن دختر او، و آن کودکان دختر زادگان او هستند. پس بنصارى گفت: نظر کنيد چگونه اين شخص واثق است که خواص خود را آورده، به خدا قسم اگر او را ترسى بودى، با خواص نيامدى. پس مصلحت نيست با او مباهله کنيم.
اگر به سبب ترس قيصر روم نبودى، من به او ايمان آوردمى. مصالحه کنيد به هر چه خواهد. همه قبول نمودند. به حضرت عرض مصالحه نمودند. حضرت مصالحه فرمود با دو هزار حله، هر حله به قيمت چهل درهم. پس صلح نامه نوشتند و برگشتند.
در راه عبد المسيح و عاقب گفتند: ما و شما مى‌دانيم که اين شخص پيغمبر و آنچه فرمايد از جانب خدا است، به خدا قسم هيچ قومى با هيچ پيغمبرى مباهله نکرد، مگر آنکه مستأصل شدند صغير و کبير آنها هلاک گرديد. اگر شما هم مباهله مى‌کرديد؛ تمام هلاک و يک نصرانى باقى نمى‌ماند و به خدا قسم در آنها نگاه کردم، رويهائى ديدم که اگر از خدا مى‌خواستند، کوهها را زايل مى‌گردانيد.
و حضرت به اصحاب فرمود: به خدائى که جان من در قبضه قدرت او است، اگر مباهله مى‌کردند، هر آينه مسخ مى‌شدند به ميمون و خوک، و آتش بر آنها فرو ريختى، و تمام هلاک شدى، حتى مرغان بر درختان.