تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَمَنْ حَاجَّکَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْکاذِبِينَ (61)
ترجمه
پس کسيکه محاجه کند با تو در آن بعد از آنچه آمد تو را از دانش پس بگو بيائيد بخوانيم پسرانمان و پسرانتان را و زنانمان و زنانتان را و خودهامان و خودهاتان را پس نفرين کنيم و بخواهيم لعنت خدا را بر دروغگويان..
تفسير
پس هر کس از نصاراى نجران با تو محاجه نمود در باره حضرت عيسى که قائل بالوهيت يا شرکت با خدا يا پسرى او شد بعد از اين آيات بينات که موجب علم است و بر تو نازل شد پس بگو بيائيد با اراده و عزم ثابت ميخوانيم هر يک از ما و شما فرزندان عزيز خود را و آنها را در بر ميگيريم با عزيزترين زنان اهل بيت ما و شما و خودمان و خود شما پس مباهله ميکنيم يعنى از خداوند ميخواهيم که محروم کند از رحمت
جلد 1 صفحه 427
خود دروغگويان را و اينکه فرزند و زن را مقدم داشته بر خود براى آنستکه مرد از آنها بجان خود حمايت ميکند و خود را براى حفظ آنها در معرض مخاطره قرار ميدهد و در موقع عذاب براى آنها نگران‌تر است از خود مفسرين و روات عامه در در اين مقام چنين نقل نموده‌اند که چون پيغمبر (ص) آنها را دعوت بمباهله فرمود مهلت خواستند تا جواب عرض نمايند پس چون با يکديگر خلوت نمودند بعاقب نام که اعلم و اعقل آنها بود گفتند رأى شما در اين باب چيست گفت بخدا شناختيد شما او را بنبوت و در باره حضرت عيسى فرمايشى کرد که جاى چون و چرا نبود بخدا هيچ قومى با پيغمبرى مباهله نکردند مگر آنکه هلاک شدند اگر حاضر نيستيد دست از دينتان برداريد با او خدا حافظ کنيد و برويد فردا شد آنها حاضر شدند ديدند پيغمبر آمد امام حسين را در آغوش گرفته و دست امام حسن را در دست دارد و حضرت زهرا (ع) در عقب سر حضرت ميآيد و در عقب سر او امير المؤمنين على (ع) است و حضرت رسول (ص) بآنها ميگويد وقتى من دعا کردم شماها امين بگوئيد پس اسقف يعنى عالم آنها گفت اى گروه نصارى همانا من ميبينم صورتهائى را که اگر از خدا بخواهند کوه را از جاى خود بکند ميکند مباهله نکنيد که هلاک ميشويد پس انقياد نمودند از پيغمبر (ص) و حاضر شدند جزيه بدهند دو هزار حله سرخ و سى زره آهن پس پيغمبر (ص) فرمود قسم بخداونديکه جان من در قبضه قدرت اوست اگر مباهله مينمودند هر آينه مسخ ميشدند بصورت بوزينه‌ها و خوکها و افروخته ميشد بر آنها آتشى که احاطه ميکرد تمام اينوادى را و مستاصل ميشدند تمام اهل نجران حتى مرغهاى درختان آنجا فيض ره فرموده و اين دليل بر نبوت او و فضيلت و شرف اهل بيت او است که همراه آورده بود بمرتبه که احدى از خلق بآن مرتبه نرسد زيرا که نفس على (ع) را بمنزله نفس خود قرار داد حقير عرض ميکنم بلکه ميتوان گفت بالاتر از اين است زيرا ظاهرا نفس على (ع) را نفس خود دانسته حقيقتا چون هر دو از يک نورند و يک حقيقت يک روحند در دو بدن و الا صحيح نيست کسى بگويد خودم و اراده کند کس ديگر را اگرچه برادر يا نزديکترين اشخاص باو باشد پس چون على نفس محمد و محمد نفس على است چنانچه مسلم است افضليت محمد (ص) و اشرفيت او از جميع انبياء و مرسلين مسلم است افضليت على (ع) از همه آنها و
جلد 1 صفحه 428
در صورتى که گفته شود ممکن نيست کسى خودش خودش را بخواند پس معلوم ميشود مراد از انفسنا نفس على است که بمنزله و مثل نفس محمد (ص) است باز افضليت ثابت است زيرا که معلوم ميشود امير المؤمنين مثل پيغمبر است و چون پيغمبر نيست لابد بايد بگوئيم مثل اوست در فضل و شرف بر تمام خلايق از اولين تا آخرين و نيز نص است آيه در آنکه امامين همامين پسران پيغمبرند و عزيزترند آنها و زهرا (ع) در نزد پيغمبر از جان و البته عزت آنها در نزد پيغمبر (ص) کاشف از عزت آنها در نزد خدا است و فخر رازى روايت نموده که پيغمبر با کساء پشمى سياه حرکت کرد از خانه پس حسن (ع) آمد آنحضرت زير کسا جايش داد پس حسين (ع) آمد زير کسا جايش داد پس فاطمه پس على عليهما السلام پس حضرت رسول (ص) آيه تطهير را قرائت فرمود و گفته اين روايت مثل آنستکه اهل تفسير و حديث بر صحت آن اتفاق دارند حقير عرض ميکنم گويا تعصبش مانع شده از آنکه بگويد حديث اتفاقى است و بأدات تشبيه متوسل شده و من با آنکه بنا نداشتم روايات عامه را نقل بنمايم در اين مقام باين مقدار ذکر نمودم چون که گفته‌اند الفضل ما شهدت به الاعداء و گمان ميکنم اين کساء همان کسائى است که در حديث معروف از حضرت زهرا (ع) نقل شده و در علل از حضرت کاظم عليه السلام روايت شده است که ادعا نکرده است کسى که پيغمبر (ص) داخل کرده باشد احدى را زير کسا در وقت مباهله جز على بن أبي طالب و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام را پس تاويل قول خداوند ابنائنا حسن و حسين عليهما السلام است و نسائنا فاطمه عليها السلام و انفسنا على بن أبي طالب عليه السلام است و اينکه امام فرموده تاويل آيه اين است براى آنستکه لفظ ابناء و نساء و انفس جمع است و از آنها تثنيه و مفرد اراده شده خلاصه آنکه پيغمبر (ص) فرمود بيائيد پسرانمان و زنانمان و خودمان را حاضر براى مباهله کنيم ولى غير از آنها پسر و زن و خودى نداشت هر چه داشت آورد و قمى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که نصاراى نجران چون کوچ نمودند و آمدند نزد حضرت رسول (ص) بزرگ آنها اهتم و عاقب و سيد سه نفر بودند و موقع نماز آنها شد ناقوس زدند و نماز خواندند پس اصحاب پيغمبر (ص) عرض کردند اينجا مسجد شما است حضرت فرمود مانع نشويد چون از نماز فارغ شدند آمدند خدمت حضرت عرض کردند بچه دعوت ميکنى فرمود بشهادت بر توحيد خدا و نبوت خودم و آنکه
جلد 1 صفحه 429
عيسى مخلوق بود و ميخورد و مى‌آشاميد و صحبت ميکرد گفتند پدرش که بود پس وحى نازل شد به پيغمبر (ص) که بآنها بگو شما چه ميگوئيد در باره حضرت آدم آيا بنده و مخلوق بود و ميخورد و مى‌آشاميد و صحبت ميکرد و نکاح مينمود حضرت از آنها سؤال نمود گفتند بلى حضرت فرمود پدر او که بوده آنها مبهوت شدند و خداوند آيه ان مثل عيسى عند اللّه کمثل آدم را تا آخر و اين آيه را نازل فرمود پس پيغمبر فرمود بيائيد مباهله کنيم اگر من راستگو باشم لعنت خدا را شامل شما مى‌کنم و اگر شما راستگو باشيد لعنت خدا شامل من شود آنها گفتند انصاف دادى و وعده دادند براى مباهله پس بمنازل خودشان رفتند اين سه نفر بزرگترشان گفتند محمد اگر با اقوام خود آمد نبايد با او مباهله کرد زيرا که کسى اهل بيت خود را در معرض مخاطره نمى‌آورد مگر آنکه مطمئن باشد که راستگو است پس چون صبح شد آمدند نزد پيغمبر (ص) ديدند با او امير المؤمنين و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلامند پس نصارى پرسيدند اينها کيانند گفتند اين پسر عم و وصى و داماد او على ابن ابى طالب و اين دختر او فاطمه و اينان دو پسران او حسن و حسين ميباشند پس ترسيدند و بحضرت عرض کردند ما شما را راضى مى‌کنيم شما هم ما را از مباهله معاف کنيد پس پيغمبر با آنها مصالحه نمود بدادن جزيه و آنها رفتند حقير عرض ميکنم از روايت معلوم ميشود که وصايت حضرت امير (ع) از زمان پيغمبر (ص) در بين مردم بطورى مسلم و معروف بوده که باين عنوان معرفى آنحضرت را مينمودند چنانچه والد ماجد ما قدس سره در شفاء الصدور اثبات اين معنى را از اشعار شعراء آنعصر و اصحاب پيغمبر (ص) نموده بنحوى که مزيدى بر آن متصور نيست و در علل از حضرت جواد روايت شده که اگر آنروز پيغمبر ميفرمود بيائيد مباهله کنيم من لعنت خدا را براى شما مى‌طلبم باز آنها حاضر براى مباهله نميشدند لکن چون خداوند ميدانست که پيغمبر حق رسالت خود را ادا فرموده و پيغمبر هم ميدانست صادق است فرمود لعنت خدا را براى دروغگويان مى‌طلبم تا با آنها مماشات فرموده باشد حقير عرض مى‌کنم وجه دلالت آيه بر نبوت حضرت همين است که تا مطمئن نبود از خود اقدام بچنين امر خطيرى نميکرد زيرا که اگر دعا ميکرد و عذاب نازل نميشد يا آنها دعا ميکردند و عذاب نازل ميشد بکلى اساس اسلام از بين
جلد 1 صفحه 430
ميرفت چنانچه نصاريهم بهمين مناسبت بجزيه دادن راضى شدند و مباهله نکردند.