تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ آيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ (41) وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْکَبُونَ (42) وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ يُنْقَذُونَ (43) إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلى حِينٍ (44) وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (45)
وَ ما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ کانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (46) وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (47) وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (48) ما يَنْظُرُونَ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يَخِصِّمُونَ (49) فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (50)
ترجمه
و دليلى است براى آنها که ما حمل نموديم نسل آنها را در کشتى پر کرده شده
و آفريديم براى آنها مانند آن آنچه سوار ميشوند
و اگر بخواهيم غرق ميکنيم آنها را پس نيست فرياد رسى براى آنها و نه آنها رهانيده ميشوند بسببى
مگر رحمتى از ما و برخوردارى تا وقت مقدّر
و چون گفته شود بآنها بپرهيزيد از آنچه پيش روى شما است و آنچه پشت سر شما است باشد که شما رحم کرده شويد
و نميآيد آنها را دليلى از دليلهاى پروردگارشان مگر آنکه ميباشند از آن روى گردانندگان
و چون گفته شود بآنها انفاق کنيد از آنچه روزى داد شما را خداوند گويند آنها که کافر شدند بآنان که ايمان آوردند آيا اطعام کنيم کسيرا که اگر ميخواست خدا اطعام ميکرد او را نيستيد شما مگر در گمراهى آشکار
و ميگويند کى خواهد بود اين وعده اگر هستيد راستگويان
انتظار نميبرند مگر يک بانک بلندى که ميگيرد آنها را با آنکه آنها با يکديگر منازعه مينمايند
پس استطاعت ندارند وصيّت نمودن را و نه بسوى کسان خود برميگردند.
تفسير
و يکى از دلائل علم و قدرت الهى براى نوع بشر آنستکه خداوند ذريّه و نسل آن نوع را بدوا در کشتى نوح عليه السّلام که پر بود از نوع انسان و ساير حيوانات يا مجهّز بود بلوازم کشتى‌رانى حمل فرمود و از غرق نجات داد و اينکه تعبير بذريّه فرموده با آنکه محمول خود آن نوع بوده براى آنستکه از ابتداء خلقت نوع بشر کشتى نبوده خداوند ذريه و نسل آدم عليه السّلام را بوسيله آن حمل نموده مانند آنکه فرموده باشد ما بنى آدم را حمل نموديم و بعدا اين سنّت در آن ذريّه جارى گرديد و باقى خواهد بود و بعضى گفته‌اند ذريّه بمعناى آباء است چون ذرء بمعناى خلق است و اولاد از آباء خلق ميشود و به اين جهت آنرا ذريّه گويند و اينجا مراد آنستکه خداوند آباء آنها را حمل نمود در کشتى و بعضى گفته‌اند مراد از ذريّه که خدا ميفرمايد حمل نموديم ذرياتى است که در اصلاب پدرانشان بوده و در کشتى نوح عليه السّلام حمل شدند و باين وسيله خداوند اين نوع را حفظ فرمود و
جلد 4 صفحه 410
بعضى گفته‌اند مراد از ذريه اطفال و اولاد است که با خودشان بکشتى مينشانند يا بتجارت ميفرستند و تخصيص آنها بذکر براى آسانتر بودن رکوب کشتى است براى کودکان از ساير مراکب و بالنّسبه بسائر مردم و بنابراين اختصاص بکشتى نوح عليه السّلام ندارد و بنظر حقير بهترين معانى همانستکه بدوا ذکر شد و نديدم کسى متعرّض آنشده باشد چون هر بنده‌ئى نصيبى دارد اينهم نصيب بنده بوده و ذريات بصيغه جمع نيز قرائت شده است و خداوند براى بنى آدم مراکب ديگرى را هم خلق فرمود که مانند کشتى است در سهولت رفتار چون شتر را هوار که آنرا کشتى بيابان خوانده‌اند و ساير سيّارات بحرى و برّى و هوائى که اخيرا اختراع شده و همه بحول و قوّه الهى بوده که موادّ آنرا براى بشر آماده و علم تأليف آنرا بآنها داده است و مانند کشتى جمعى در آن مى‌نشينند و بسهولت مسافرت ميکنند و اگر بخواهد خدا همه را يک مرتبه غرق و هلاک مينمايد و دادرسى براى آنها نيست و نجات داده نخواهند شد و اينهم از شواهد معناى اوّل است که بنظر حقير رسيد چون معلوم است که مربوط بکشتى نوح عليه السّلام نيست و با معناى اخير هم موافق است ولى آن معنى از جهات ديگرى خلاف ظاهر است و نجات داده نخواهند شد مگر بوسيله رحمت خدا و براى برخوردار شدن از نعم الهيّه در دنيا مدّتيکه از عمرشان باقى مانده تا اجلشان برسد و کلمه رحمة يا مفعول مطلق است يعنى مگر آنکه رحمت نمائيم آنها را رحمتى يا مفعول‌له است يعنى مگر براى رحمتى و چون گفته شود بکفّار که بترسيد از گناهان گذشته و آينده خودتان يا از گناهان حاضر در مقابل خودتان و عذاب آخرت که در پشت سر داريد چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده تا مورد ترحّم الهى شويد اعراض مينمايند چون عادت کرده‌اند که هر آيه‌ئى از آيات الهى براى آنها تلاوت شود يا هر معجزه و حجّتى براى آنان اظهار و اقامه گردد اعراض نمايند و تفکّر و تدبّر در آن ننمايند و تصديق نکنند و اينکه در آيه قبل جواب شرط حذف شده براى دلالت ذيل کلام است بر اعراض آنها و چون گفته شود بآنها که از اموال خودتان بفقراء انفاق نمائيد گويند اگر خدا ميخواست بآنها چيزى برسد خودش بآنها ميداد و چون نداده معلوم است که نميخواهد آنها داراى چيزى باشند و شما در گمراهى و اشتباه واضح و آشکارى هستيد که ما
جلد 4 صفحه 411
را بر خلاف خواسته خدا امر ميکنيد غافل از آنکه خدا بفقراء نداده و باغنياء داده و امر نموده باينها که بآنها بدهند تا ببرکت آن مستحقّ ثواب شوند پس خواسته بآنها چيزى برسد نهايت آنکه آنچيز بوسيله اينها باشد پس اينها در گمراهى آشکارى هستند اگر اين جمله خطاب الهى بامساک کنندگان از انفاق باشد باين تسويلات شيطانى ولى ظاهر آنستکه جزء کلام آنها است چنانچه بيان شد و بطور استهزاء ميگويند که چه زمان وعده عذاب ما انجاز ميشود اگر شما مسلمانان راست ميگوئيد که ما عذابى در پيش داريم و خداوند جواب فرموده که اينها منتظر يک بانک صور اسرافيلند در دميدن اولى که مردم بآن ميميرند و ناگهان آنها را ميگيرد در حاليکه آنها با يکديگر مخاصمه و مجادله مينمايند در سر متاع دنيا و ابدا آخرت بخاطرشان خطور نميکند و اصل يخصّمون يختصمون بمعناى يتخاصمون است در مجمع نقل نموده که دو نفر لباسشان را پهن کرده‌اند که معامله نمايند مجال جمع کردن نيابند و يکى لقمه را برداشته بخورد هنوز در دهن نگذارده که صيحه بلند ميشود و ديگرى گوسفندان خود را کنار حوض آورده تا آب دهد که قيامت برپا گردد و مجال خوردن و خورانيدن پيدا نميکنند و لذا خداوند فرموده نه مجال وصيّت نمودن پيدا ميکنند و نه آنکه از بازار بخانه نزد اهل و عيال خود مراجعت نمايند بلکه ناگهان و بى‌خبر مرگ همه را دريابد.