تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ (36) وَ آيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ (37) وَ الشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (38) وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (39) لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فِي فَلَکٍ يَسْبَحُونَ (40)
ترجمه
منزّه است آنکه آفريد انواع موجودات را همگى از آنچه ميروياند زمين و از خودهاشان و از آنچه نميدانند
و دليلى است براى آنها شب که برکنيم از بر آن روز را پس آنگاه آنها در تاريکى فروماندگانند
و خورشيد سير ميکند براى رسيدن بقرارگاهى که او را است اين مقرّر داشتن خداوند تواناى دانا است
و ماه را مقرّر داشتيم برايش منزلهائى تا بگردد مانند چوب خوشه خشک خرما از زمان سابق
نه خورشيد ممکن است برايش که دريابد ماه را و نه شب پيشى‌گيرنده است بر روز و هر يک در فلکى بآسانى سير ميکنند
تفسير
خداوندى که تمام اجناس و انواع و اصناف مختلفه موجودات را آفريد از نباتات زمين مانند گل و گياه و درخت که هر يک از اين اجناس داراى انواع و اصنافى است گوناگون و رنگارنگ و از خود آنها که مشرک شدند مانند مرد و
جلد 4 صفحه 407
زن و سفيد و سياه که اصناف نوع انسانند و از آنچه ميداند خدا از اقسام موجودات آسمانى و زمينى و دريائى و صحرائى و نميدانند مردم که گفته‌اند بيشتر است از آنچه ميدانند چنين خدائى منزّه است از آنکه شريک داشته باشد چون تمام موجودات مخلوق اويند و مخلوق کسى نميشود شريک او باشد آنهم شريک خالق با آنکه مخلوقى ندارد و قمّى ره در تفسير و ممّا لا يعلمون از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نطفه واقع ميشود از آسمان بزمين بر نبات و ميوه و درخت پس ميخورند مردم و بهائم از آن پس سارى ميشود در آنها و يکى از دلائل قدرت خداوند شب ظلمانى است که بر آن پوشانده لباس نورانى روز را و چون برکند از آن اين لباس را تمام مردم در تاريکى قرار ميگيرند و اگر بخواهد آنها را باين حال نگهدارد ميتواند و همه تلف ميشوند ولى براى آسايش آنها چندى ميکند و باز ميپوشاند تا از مزاياى هر يک از روشنى و تاريکى برخوردار شوند و در کافى از امام باقر عليه السّلام برحلت حضرت رسول صلى اللّه عليه و اله و پديد شدن تاريکى و نديدن مردم فضل اهل بيت عصمت و طهارت را تفسير شده است و آفتاب سير ميکند براى تمام نمودن مقرّ و مدار شبانه‌روزى خود که مشهود است در بيست و چهار ساعت يکدور زمين را بپايان ميرساند و اروپائيان فعلا منکرند و ميگويند زمين دور خود ميگردد با آنکه خلاف آن محسوس است و ميگويند آن محسوس نيست و نيز سير ميکند در مقرّ و مدار ساليانه خود که از آن فصول چهارگانه توليد ميشود و آنرا هم متجدّدين مستند بحرکت زمين نموده‌اند و براى آفتاب حرکات ديگرى قائل شده‌اند که مجال ذکر آنها نيست و نيز سير ميکند تا مقرّ اصلى خود که روز قيامت است و آنوقت باز ميماند از حرکت بفناء دنيا و ما فيها اين سير منظّم مرتّب بتقدير و تعيين خداى تواناى دانا برموز و اسرار آفرينش است و براى ماه خداوند منازلى مقدّر و معيّن فرموده که گفته‌اند آن بيست و هشت منزل است و بايد از اوّل هر ماهى از ماههاى قمرى در هر يکشبانه روز يک منزل را سير نمايد و رو بکمال رود تا منزل چهاردهم و از آنجا رو بضعف برود تا منزل بيست و هشتم اگر ماه سى روز باشد و الّا تا منزل بيست و هفتم که مانند منزل اوّل گردد که در زرد رنگى و کمان شکلى و باريکى مانند چوب خشک خوشه خرمائى است که ششماه مانده باشد و اينکه عاد فرموده نه صار براى آنستکه مانند
جلد 4 صفحه 408
اوّل شده يعنى عود کرده بصورت اوّل خود و بنابراين محتمل است که مراد از قديم شکل سابق خود باشد ولى از روايتى که در مجمع از امام رضا عليه السّلام نقل نموده استفاده ميشود که مراد از قديم ششماه است چنانچه از قرائتى که در مجمع از حضرت سجّاد و صادقين عليهم السلام نقل نموده که آن لا مستقرّ لها است بنصب راء بجاى لمستقرّ لها بجرّ که قرائت مشهوره است استفاده ميشود که حرکت آفتاب دائمى است و سکونى ندارد نه آفتاب از مدار خود ميتواند تجاوز نمايد و برسد بماه و نه شب ميتواند از محلّ خود حرکت کند و بگيرد جاى روز را و گفته‌اند چون آفتاب دوازده برج را در يک سال سير ميکند و ماه منازل خود را در يک ماه سير ماه سريعتر است و آفتاب بپاى آن نميرسد و هيچ وقت شب سبقت بر روز نميگيرد در روشنى و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آفتاب پادشاه روز است و ماه پادشاه شب آفتاب نميتواند با نور ماه در شب باشد و شب نميتواند برود در روز تا آنکه جاى آنرا بگيرد و از چند روايت استفاده ميشود که روز پيش از شب خلق شده و معلوم است که نور بايد برود تا ظلمت پديدار شود پس هميشه روشنى قبل از تاريکى وجود دارد و هر يک از آفتاب و ماه و ساير سيّارات در چرخى منبسط و سيّارند يا مانند شناگرى که در آب بسهولت شنا ميکند در مدار خود سير مينمايند و گفته‌اند فلک جسمى است لطيف‌تر از هوا که ديده نميشود و قطر آن بقدر قطر کوکبى است که در آن جاى دارد و به تبع آن حرکت ميکند و متجدّدين اينرا هم منکر شده ميگويند ما با دوربين‌هاى قوى فضاى بى‌منتهائى را مى‌بينيم که کواکب در آن وجود دارند و فلکى را نمى‌بينيم غافل از آنکه آنها که قائل بأفلاک شده‌اند خودشان گفته‌اند که لطيف‌تر از هوا است و ديده نميشود در هر حال انکار آنها براى ما ضررى ندارد چون ما ميگوئيم مراد از فلک مدار است که آنها هم قائلند و بيان شد.
جلد 4 صفحه 409