تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ يا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلى کَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (64)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 134
شأن نزول: در نزول آيه شريفه سه قول است: 1- در باره يهود و نصارى. 2- در باره نصاراى نجران. 3- در باره هرقل سلطان روم نازل شد که حضرت نامه‌اى براى او نوشت. مضمون نامه آنکه: اين نامه‌اى است از حضرت محمد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به سوى هرقل بزرگ روم، سلام بر کسى که متابعت هدايت نمايد. بعد، تو را دعوت مى‌کنم به اسلام. اسلام بياور تا سالم باشى از هلاکت. اسلام بياورى، به تو دو اجر مى‌رسد؛ و اگر پشت کنى، تو را دو گناه باشد؛ يکى گناه خود که مسلمان نشدى، و ديگر گناه تابعانت که به سبب تو مسلمان نشدند؛ يا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلى کَلِمَةٍ (الخ).
قُلْ يا أَهْلَ الْکِتابِ: بگو اى پيغمبر، اى اهل کتاب تورات و انجيل، تَعالَوْا إِلى کَلِمَةٍ: بيائيد به سوى کلمه‌اى که، سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَکُمْ: مساوى است ميان ما و شما که پيغمبران و کتابهاى آسمانى بر حقيّت آن شاهد و متحد الکلمه بودند و در آن اختلاف نکردند، و آن کلمه سه چيز است: کلمه اول:
أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ: اينکه پرستش نکنيم مگر خدا را که مستجمع جميع صفات کماليه و منزه از کليه نقايص و سزاوار بندگى و فرمانبردارى است. اين تعرض است به يهود و نصارى در پرستش عزير و عيسى عليهما السّلام. کلمه دوم: وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَيْئاً: و شريک قرار ندهيم به خدا چيزى را نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال و نه عبادات. کلمه سوم: وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً: و فرا نگيريم بعضى از ما بعض ديگر را، أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ: صاحبان اطاعت، غير از خداى تعالى. مراد آنکه اطاعت احبار و رهبانان نکنيم در اموراتى که احداث کنند از تحليل حرام و تحريم حلال.
چون آيه شريفه نازل شد، عدى پسر حاتم گفت: ما احبار و رهبانان خود را نمى‌پرستيم. حضرت فرمود: آيا براى شما چيزها را حلال و بعضى را حرام
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 135
نکرده‌اند و شما به قول باطل آنها عمل مى‌کنيد؟ گفتند: بلى. فرمود: اين خود، پرستش و عبادت ايشان است.
در کتاب کافى ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده، فرمود: ما عبدوهم من دون اللّه و لکن حرّموا لهم حلالا و احلّوا لهم حراما و کان ذلک اتّخاذهم اربابا من دون اللّه. «1» يعنى: پرستش ننمودند احبار و رهبانان را غير از خدا، و لکن حرام کردند براى آنها حلال را، و حلال کردند براى آنها حرام را، و اين بود فرا گرفتن آنها احبار و رهبانان را ارباب به غير از خداى تعالى.
و نيز در حديث وارد شده. من اطاع مخلوقا فى معصية اللّه فکانّما سجد سجدة لغير اللّه: «2» هر کس اطاعت کند مخلوقى را در معصيت خداى تعالى، پس به منزله اينست که سجده نموده غير خدا را.
فَإِنْ تَوَلَّوْا: پس اگر پشت کنند و اعراض نمايند از اين کلمه عدل با وجود ظهور حجت و برهان، فَقُولُوا اشْهَدُوا: پس بگوئيد اى اهل اسلام ايشان را که شاهد باشيد، بِأَنَّا مُسْلِمُونَ: به اينکه ما مسلمانيم و تسليم شديم فرامين الهى را، يعنى چون حجت بر شما لازم شد، پس اعتراف کنيد که ما مسلمانيم نه شما، و اقرار کنيد که شما مؤمن نيستيد به آنچه کتب منزله ناطق و متفق عليه تمام انبياء است.
تنبيه: آيه شريفه مبالغه در ارشاد و حسن مراتب احتجاج را بيان فرمايد: 1- بيان احوال حضرت عيسى عليه السّلام و آن چيزى را که بر او متعارف شده از اطوار منافيه با الوهيت. 2- ذکر آنچه منافى با عقيده آنان و رفع شبهه ايشان در قسمت خلق عيسى عليه السّلام به مانند حضرت آدم ابو البشر عليه السّلام. 3- چون عناد و لجاج آنها ظاهر شد، ايشان را دعوت به مباهله فرمود که نوعى از
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الشرک، صفحه 398، حديث 7 (با اندکى تفاوت)
«2» وسايل الشيعه، جلد 11، صفحه 423، حديث 12 و جلد 18، صفحه 91، حديث 8 (دو روايت با اندکى تفاوت)- اصول کافى جلد 2، صفحه 398، حديث 8.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 136
اعجاز است. 4- بعد از اعراض از مباهله و تسليم به مصالحه، معاودت فرمود به ارشاد و هدايت به بيان طريقى که اسهل و الزم باشد بر ايشان، به آنچه متفق الکلمه تمام انبياء و کتب منزله بر آن دلالت دارد از توحيد و پرهيز از شرک و عدم متابعت احبار و رهبانان در خلاف رضاى حضرت سبحان. 5- پس از اعراض و انکار آنان بعد از وضوح برهان در مقابل مخاصمه ايشان، در مقام تعليم مؤمنان فرمايد: حال که پشت کنيد از قبول حق، پس اعتراف و اقرار نمائيد به آنکه ما مسلمان و تسليم هستيم به فرمان حضرت رحمن که: فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ: تا مبطل بداند که مخالفت او مؤثر نيست در حق و حقانيت، و دال است بر آنکه حق، واجب الاتباع است بدون اعتبار قلت و کثرت.