اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
رَب‌ُّ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ ما بَينَهُما وَ رَب‌ُّ المَشارِق‌ِ «5»
و اينکه اله واحد شما پروردگار آسمانها و زمين و آنچه بين اينکه دو است و پروردگار مشارق است.
رَب‌ُّ السَّماوات‌ِ رب مربي را گويند که تربيت آسمانها کرده آنها را خلق فرموده و هر کدام به وضع مخصوص و محل معيني مقرر فرموده و طرز مخصوصي در اينجا تعبير به رب ميفرمايد در يک جا تعبير به فاطر ميکند يعني ايجاد بدون سابقه الحَمدُ لِلّه‌ِ فاطِرِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ فاطر آيه 1. در جاي ديگر تعبير به خالق ميفرمايد ذلِکُم‌ُ اللّه‌ُ رَبُّکُم لا إِله‌َ إِلّا هُوَ خالِق‌ُ کُل‌ِّ شَي‌ءٍ انعام آيه 102. يک جا تعبير به بديع ميکند بَدِيع‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ انعام آيه 101.
و تماما مفاد يکي است و لو مفاهيم مختلف دارد و تعبير به رب اوسع از آنهاست زيرا خالق و فاطر و بديع فقط دلالت بر ايجاد ميکند و رب علاوه بر ايجاد دلالت بر نگهباني هم دارد که علت مبقيه هم هست و مراد از سماوات تمام عوالم بالا را شامل است از عرش و کرسي و سماوات سبع و جميع کرات جويه و کواکب و
جلد 15 - صفحه 118
شمس و قمر و غير اينها.
وَ الأَرض‌ِ تمام طبقات زمين که گفتند هفت طبقه دارد بدليل قوله تعالي اللّه‌ُ الَّذِي خَلَق‌َ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ وَ مِن‌َ الأَرض‌ِ مِثلَهُن‌َّ تغابن آيه 12.
وَ ما بَينَهُما مثل کره آب و هوا و نار و ابر و باد و غير اينها وَ رَب‌ُّ المَشارِق‌ِ.
(سؤال) در اينجا فقط تعبير به مشارق فرموده و در آيه شريفه فَلا أُقسِم‌ُ بِرَب‌ِّ المَشارِق‌ِ وَ المَغارِب‌ِ معارج آيه 40 تعبير فرموده.
(جواب) اولا اثبات شي‌ء نفي ما عدا را نميکند چنانچه رب کل شي‌ء است و ثانيا مشارق و مغارب از باب اينست که گفتند اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا است مثل فقير و مسکين هر شرقي مغرب هم هست زيرا در هر نقطه که طلوع آفتاب باشد در نقطه مقابلش غروب است و در بيست و چهار ساعت شبانه روزي در هر دقيقه يک نقطه اول طلوع است و در يک نقطه اول غروب مثل اينکه هر فقيري مسکين هم هست و هر مسکيني فقير و در اجتماع گفتند مسکين اسوء حالا است و از براي مشرق و مغرب هم دو اطلاق است مقابل يکديگر يک اطلاق از نقطه‌اي که شمس طلوع ميکند مشرق ميگويند و از نقطه‌اي که غروب ميکند مغرب مينامند و اطلاق ديگر آن نقطه که آفتاب ميتابد مشرق گويند و آن نقطه که آفتاب ميرود مغرب نامند.