اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ إِلهَکُم لَواحِدٌ «4»
با اينکه قسمهاي ثلاث و تأکيد ان‌ّ و لام اله شما يکيست.
دارد در جنگ جمل آن موقعي که آتش جنگ افروخته شده بود شخصي خدمت امير المؤمنين (ع) رسيد عرض کرد يا امير المؤمنين معناي اينکه خدا واحد است چيست! بعض اصحاب به او برگشتند که فعلا ميبيني که امير المؤمنين در ميدان جنگ چه التهابي دارد موقع همچه سؤالي نيست حضرت فرمود من براي همين امر شمشير ميزنم و با کمال اطمينان و سکونت در جواب او فرمود واحد چهار معني دارد دو معناي او در حق خداوند متعال غلط و کفر است و دو معناي آن صحيح و ايمان است اما دو معني باطل يکي وحدت عددي است که در شماره ميآيد يک دو سه چنانچه افراد را شماره ميکني و ديگر وحدت جنسي و نوعيست مي‌گويي زيد يک فرد انسان است مثلا و اما دو معني صحيح و حق يکي وحدت ذاتي است که خداوند مثل و مانند و شريک و عديل و ضدي و ندي از براي او نيست و ديگر وحدت به معني بسيط است اجزاء ندارد و صفات عين ذات است بسيط الحقيقة ببساطة ذاتيّة.
و مکرر گفته‌ايم که توحيد پنج مرتبه دارد: توحيد ذاتي، توحيد صفاتي توحيد افعالي، توحيد عبادتي و توحيد نظري. (اما توحيد ذاتي) صرف الوجود و بحت الوجود و محض الوجود است که هيچ ترکيبي در او راه ندارد
جلد 15 - صفحه 117
نه ترکيب خارجي مثل اجسام که مرکب از اجزاء هستند و نه ترکيب ذهني مثل انواع که مرکب از جنس و فصل هستند مي‌گويي الانسان حيوان ناطق و نه ترکيب و همي مثل ممکنات حتي مجردات که مرکب از وجود و ماهيت هستند فقط وجود صرف و اما توحيد صفاتي اينکه صفات ذاتيه عين ذات و منتزع از ذات هستند صفات زائد بر ذات نيستند چنانچه امير المؤمنين فرمود
(کمال توحيده نفي الصفات عنه لشهادة کل صفة انّها غير الموصوف و شهادة کل موصوف انه غير الصفة)
(و اما توحيد افعالي) اينکه خالق و رازق و محيي و مميت و معز و مذل و مصح و ممرض و مغني و مفقر او است و بس (و اما توحيد عبادتي) الوهيت و بندگي و پرستش اختصاص به او دارد غير او را نبايد پرستش کرد که مفاد مطابقي کلمه طيبه لا اله الا اللّه است (و اما توحيد نظري) بايد توکل به او کرد اميد به او خوف از او نظر به او داشته باشد و بس.