اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ما کان‌َ إِبراهِيم‌ُ يَهُودِيًّا وَ لا نَصرانِيًّا وَ لکِن کان‌َ حَنِيفاً مُسلِماً وَ ما کان‌َ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ (67)
نبود ابراهيم يهودي و نه نصراني و ليکن بود حنيف و مسلم و نبود از مشرکين ما کان‌َ إِبراهِيم‌ُ يَهُودِيًّا طائفه يهود خود را مسمي باين اسم کردند بواسطه انتساب بيهودا فرزند حضرت يعقوب و ديني که فعلا در دست آنها است دين باطل مزخرف است و حضرت موسي عليه السّلام و انبياء بعد از او از اينکه دين بيزار و بري هستند چه رسد بحضرت ابراهيم عليه السّلام.
وَ لا نَصرانِيًّا طائفه نصاري مسمّاي باين اسم شدند بدعوي اينکه حضرت مسيح را ياري کردند با اينکه اينکه دعوي کذب محض است چنانچه قبلا ذکر شد و دين نصرانيت هم يک جمله کفرياتيست که حضرت مسيح از او بيزار و بري است و ساحت قدس انبياء عليه السّلام کلّا از اينکه مزخرفاتي که در تورات رائج و اناجيل اربعه بلکه جميع کتب عهد قديم و جديد است منزّه و مبرّي است.
وَ لکِن کان‌َ حَنِيفاً مُسلِماً توضيح کلام اينکه دين عبارت از يک مجموعه‌اي است از عقائد و اخلاق و وظائف عبادي و معاملات و احکام ميراث و حدود و نحو اينها
جلد 4 - صفحه 240
و از زمان حضرت آدم عليه السّلام تا روز قيامت عقائد و اخلاق و بسياري از فروع مثل نماز و روزه و زکاة و حج و جهاد و امر بمعروف و نهي از منکر و ارشاد و هدايت و بسياري از محرّمات مثل شراب، قمار، زنا، لواط و امثال آنها و بسياري از معاملات و معاشرات مثل بيع، صلح، نکاح، ارث، حدود، ديات و امثال اينها يکي است و تمام انبياء مأمور بدعوت بيک دين بودند و فقط انبياء اولوا العزم بمقتضيات حالات ناس و وقت و زمان مأمور بودند بتغيير بعضي از خصوصيات و نسخ ما سبق و جعل ما لحق، و همين نحوي که ما معتقديم بجميع انبياء و اوصياء آنها آنها هم معتقد بهمين بودند، و همين نحوي که نبي‌ّ لاحق تصديق سابقين را ميفرمايد سابقين هم تصديق لاحقين و بشارت بآمدن آنها را داشتند و دادند، و اينکه دين واحد نامش اسلام است بمناسبت تسليم جميع دستورات الهيّه، و اينکه بيان از مجموعه آيات شريفه قرآن استفاده ميشود و هر جا بمناسبت آن ذکر شده و در مطاوي آيات سابقه متذکر شده‌ايم إِن‌َّ الدِّين‌َ عِندَ اللّه‌ِ الإِسلام‌ُ آل عمران آيه 17،من‌‌به وَ مَن يَبتَغ‌ِ غَيرَ الإِسلام‌ِ دِيناً فَلَن يُقبَل‌َ مِنه‌ُ آل عمران آيه 79، عموم دارد و سر تا سر دنيا را ميگيرد از اول دنيا تا آخر آن.
و از اينکه بيان دفع اشکالي که بعضي توهّم کردند که دين اسلام هم بعد از ابراهيم بوده بخوبي واضح ميشود، و معناي حنيف هم بمعني سهولت و خالي از افراط و تفريط و صراط مستقيم است.
وَ ما کان‌َ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ ممکن است تعريض بر يهود و نصاري باشد که آنها مشرکند و ممکن است دفع توهّم مشرکين باشد که آنها هم ابراهيم عليه السّلام را بر طريقه خود ميدانستند، و اللّه العالم،
241