اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ أَولَي النّاس‌ِ بِإِبراهِيم‌َ لَلَّذِين‌َ اتَّبَعُوه‌ُ وَ هذَا النَّبِي‌ُّ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ المُؤمِنِين‌َ (68)
محققا سزاوارترين مردم بابراهيم کساني هستند که او را متابعت نمودند و اينکه پيغمبر و کساني که ايمان آوردند و خداوند ولي‌ّ مؤمنين است إِن‌َّ أَولَي النّاس‌ِ بِإِبراهِيم‌َ کلمه اولي از ولي‌ّ مأخوذ است از ماده ولايه و ولاية اگر بفتح باشد بمعني نصرت و اگر بکسر باشد بمعني امارة و رياست است و تحقيق کلام چنانچه مکررا تذکر داده‌ايم که الفاظ موضوع از براي معاني عامه است و ولاية نوع اختصاص شخص است بشخص چنانچه سيّد مولاي عبد است و عبد مولاي سيد اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ الَّذِين‌َ آمَنُوا بقره آيه 258، و المؤمنون اولياء اللّه پدر و جدّ پدري و قيم و حاکم ولي‌ّ صغار و مجانين، حاکم ولي‌ّ غائب و ممتنع، پيغمبر ولي‌ّ امت، امام ولي‌ّ رعيت. هر چه بمناسبت خود مثلا خداوند ولاية کليه مطلقه ذاتيه دارد بر جميع مخلوقات خود که هر نوع تصرفي بفرمايد و اطاعت او بر جميع لازم و حتم است، پيغمبر و امام ولاية کليه مطلقه بجعل الهي بر جميع افراد امت و رعيت دارند إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا الاية مائده آيه 60، حاکم ولاية جزئيه مقيده بجعل امام دارد و هکذا پدر و جد و قيّم. و مراد در اينکه آيه متابعت از ابراهيم عليه السّلام است در دستورات و احکام ديني.
لَلَّذِين‌َ اتَّبَعُوه‌ُ مراد امت حضرت ابراهيم در متابعت دين و شريعة او و واضح است که هر پيغمبري اولي است بر امت حتي از نفس آنها النَّبِي‌ُّ أَولي بِالمُؤمِنِين‌َ مِن أَنفُسِهِم احزاب آيه 6.
وَ هذَا النَّبِي‌ُّ زيرا پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بسيار از احکام و سنن ابراهيم عليه السّلام
جلد 4 - صفحه 242
را در شريعة اسلام جاري نمود حتي امر الهي رسيد ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً نحل آيه 124.
(تنبيه)
اگر کسي اشکال کند که مقتضاي اينکه آيه افضليت ابراهيم عليه السّلام است بر حضرت خاتم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم زيرا متبوع افضل از تابع است.
جواب اينکه اينجا نه بعنوان تبعيت است بلکه احکام ابراهيم چون حنيف بود در اسلام جاري شد کما اينکه کلمه حنيفا خود شاهد اينکه مطلب است و بسيار مطالب حقه است که عقلاء عالم و دانشمندان بزرگ از کوچکتران اخذ ميکنند چون حق است و درست است.
وَ اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ المُؤمِنِين‌َ بجميع انحاء ولايت هم صاحب اختيار، هم اولي بتصرف هم نگهبان، هم ناصر و هم دوست و بعبارت جامع مؤمنين مورد عنايات پروردگار هستند