1- پيشوايان کفر، هم به گمراهى خود اعتراف مىکنند و هم مسئوليّت اغفال و گمراه کردن پيروان خود را مىپذيرند. «فَأَغْوَيْناکُمْ» ولى مسئوليّت قهر و غلبه و سلطه را نمىپذيرند. «ما کانَ لَنا عَلَيْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ»
2- زمينه و عامل انحراف، از درون منحرفان است نه بر اثر فشار بيرون. «کُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ»
3- بالاخره پيشوايان شرک در روز قيامت به توحيد و ربوبيّت الهى اعتراف مىکنند. «قَوْلُ رَبِّنا»
4- در دنيا وعده و وعيد خداوند به گوش سران شرک رسيده است و از روى تعمّد منکر شدهاند. «قَوْلُ رَبِّنا»
5- انسان موجودى آزاد از جبر اجتماعى و فرهنگى است. «بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ»
6- گمراه بودن، زمينهى گمراه کردن است. «فَأَغْوَيْناکُمْ إِنَّا کُنَّا غاوِينَ»
7- خداوند در عذاب پيشوايان و پيروان کفر عادل است. «فِي الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ»
8- مردم عادى هم در پديد آمدن نظام و يا افراد فاسد و هم در رشد و تقويت و
جلد 8 - صفحه 26
بقاى ظلم آنان مؤثّرند. زيرا اگر سهم يا اثرى نداشته باشند در عذاب شريک نمىبودند. «فِي الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ»