تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (101) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (102) فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ (103) وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ (104) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (105)
إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (106) وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (107) وَ تَرَکْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (108) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (109) کَذلِکَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (110)
إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (111) وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (112) وَ بارَکْنا عَلَيْهِ وَ عَلى إِسْحاقَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (113)
ترجمه
پس مژده داديم او را به پسرى بردبار
پس چون رسيد با او بحدّ کار کردن گفت اى پسرک من همانا من مى‌بينم در خواب که سر ميبرم تو را پس بنگر که چه رأى ميدهى گفت اى پدر من بکن آنچه را که مأمور ميشوى زود باشد که بيابى مرا اگر بخواهد خدا از شکيبايان
پس چون تسليم شدند و خوابانيد او را بر کنار پيشانى
ندا کرديم او را که اى ابراهيم
بتحقيق عمل نمودى بخواب خود همانا ما اين چنين جزا ميدهيم نيکوکاران را
همانا اين هر آينه امتحانى آشکار است
و فدا داديم براى او قربانى بزرگى را
و باقى گذارديم براى او در آيندگان
ذکر خير سلام بر ابراهيم را
اينچنين پاداش ميدهيم نيکوکاران را
همانا او است از بندگان ما که گروندگانند
و مژده داديم او را به اسحق با آنکه پيمبرى باشد از شايستگان
و برکت داديم بر او و بر اسحق و از فرزندان آن دو است نيکوکار و ستم کننده‌اى بر خود آشکار
تفسير
بشارت متفرّع بر آيات سابقه و اجابت دعاى حضرت ابراهيم است که ذکر شد و گفته شده خداوند توصيف نفرموده است هيچ پيغمبرى را بحلم براى کمى وجود آن جز ابراهيم و پسر او عليهما السلام را پس چون حضرت اسمعيل متولّد و بزرگ شد و رسيد بحدّيکه ميتوانست با پدر خود شرکت نمايد در کارها که از آن جمله سعى بين صفا و مروه است که در بعضى روايات ذکر شده حضرت ابراهيم باو فرمود اى پسر عزيز من همانا من در خواب مى‌بينم که ترا قربانى مينمايم
جلد 4 صفحه 441
پس تأمل نما ببين در اينموضوع رأى تو چيست و ظاهرا مقصود حضرت ابراهيم آزمايش فرزند بود که آيا در بلا صابر و در اطاعت امر خدا تا چه اندازه حاضر است و آنکه آماده شود براى بلا و سهل شود بر او تحمّل عنا و نائل گردد بثواب انقياد و سالک گردد در سبيل رشاد و حضرت اسمعيل عرضه داشت اى پدر مهربان بجا آور آنچه را مأمور ميشوى بآن از جانب خداوند در باره من و نگفت آنچه مأمور شدى چون گفته‌اند حضرت ابراهيم مکرّر خواب ديد تا يقين نمود که آن امر الهى است و وعده نمود بپدر خود که صبر نمايد بر ذبح او اگر بخواهد خدا و چون پدر و پسر هر دو تسليم امر الهى شدند چنانچه در مجمع از امير المؤمنين و امام صادق عليهما السلام نقل نموده که فلمّا سلّما قرائت فرموده‌اند يا در مقام انقياد برآمدند بقرائت مشهوره و حضرت ابراهيم فرزند خود را بيک طرف صورت بروى زمين انداخت و از طرف خداوند ندا رسيد که اى ابراهيم دست از اسمعيل بدار که بمقتضاى خواب خود عمل نمودى و بوظيفه خويش بقدر امکان رفتار کردى خدا ميداند آن پدر و پسر چقدر خوشحال شدند که نميشود بيان نمود و اين جواب لمّا است که در کلام الهى حذف شده است چون هم از امتحان بخوبى بيرون آمدند هم نام نيکشان در عالم منتشر شد و هم از بلا نجات يافتند و هم بأجر و ثواب بى‌پايان رسيدند و هم خداوند آن دو را موفّق بامرى فرمود که براى احدى در دنيا ميسّر نشد و بعضى احتمال داده‌اند که واو در و ناديناه زائده باشد و بنابراين جواب لمّا مذکور است و در هر حال خداوند فرموده ما نيکوکاران را اينطور جزاى خوب ميدهيم در دنيا چه رسد بآخرت اين ابتلا و امتحان آشکارى بود که کمال اخلاص و اطاعت آن دو را هويدا نمود يا بليّه بزرگى بود که سختى و ناگوارى آن واضح و آشکار بود براى هر کس و فدا داديم اسمعيل را بقربانى بزرگ قدرى که سالها بود در بهشت خداوند آنرا بيد قدرت خود خلق فرموده بود و بزرگ جثّه و چاق بود و قربان شخص بزرگى شد که حضرت اسمعيل بود و از نسل او بزرگترين اشخاص عالم که خاتم انبياء صلّى اللّه عليه و اله بود بوجود آمد پس از هر جهت بزرگ و با برکت بود يا فدا فرستاديم براى او گوسفندى را از بهشت ببرکت قربانى بزرگ در راه خدا که حضرت سيّد الشهداء عليه السّلام باشد و از نسل او بوجود آيد
جلد 4 صفحه 442
چنانچه از بعضى از اخبار استفاده ميشود و سابقا اشاره بآن شده است و بنابراين مفعول دوم فديناه چون فضله بوده حذف شده و باء در بذبح براى سببيّت است نه تعديه چون فدا بدو مفعول بدون واسطه متعدّى ميگردد و اگر براى تعديه باشد لازم ميآيد مقام حضرت اسمعيل بالاتر باشد که حضرت سيّد الشهداء فداى او شده و بمعناى اوّل باء براى تعديه و ذبح مفعول دوم فديناه است و آيات اربعه بعد در ضمن آيات سابقه بيان شده است و بعد از پنج سال از اين بشارت بروايت عياشى ره از امام صادق عليه السّلام خداوند حضرت ابراهيم را بشارت داد بفرزند ديگرى از ساره که دختر خاله او و پيغمبرزاده و از هر جهت کامل و تمام عيار بود و آن حضرت اسحق عليه السّلام جدّ انبياء بنى اسرائيل بود و خداوند بواسطه برکتى که بنسل او داد برکت داد بحضرت ابراهيم و نيز براى وجود خاتم انبياء از حضرت اسمعيل برکت داد باو پس در عالم هر چه بوده و هست و خواهد بود از برکت وجود او است که يکى از آنها خانه کعبه و تمام اعمال حجّ و عمره است که از آثار باقيه حضرت ابراهيم و اسمعيل و هاجر و آنخانواده عظيم الشأن است و ساير برکات دينى و دنيوى ايشان بقدرى است که نميتوان احصا نمود و حضرت اسحق بمقام نبوّت رسيد نه براى آنکه فرزند حضرت ابراهيم از ساره خاتون بود بلکه براى آنکه داراى صلاح و تقوى و پرهيزکارى بود ولى ذريّه او و حضرت ابراهيم بعضى نيکوکار بودند مانند انبياء و اوصياء و اولياء ايشان و بعضى ستمکار آشکار مانند يهود زمان حضرت موسى تا اين زمان که بسا شده از افراد صالح اولاد ناخلف بوجود مى‌آيد و بهيچ وجه عيب و نقصى براى پدر بآن نميشود اثبات نمود چنانچه براى فرزند ناخلف هم صلاحيّت پدر فخرى نيست و ظاهر اين آيات شريفه که اولا در آن بشارت بغلام حليم ذکر شده با آنکه حضرت اسمعيل در بين انبياء معروف باين صفت بوده و خدا قصّه ذبح را بعد از اين بشارت و قبل از بشارت بوجود حضرت اسحق ذکر فرموده و ترتيب آيات حجّت است چنانچه در ذيل سوره فاتحة الکتاب ذکر شد آنستکه ذبيح حضرت اسمعيل بوده و در روايات بسيارى از ائمه اطهار بآن تصريح شده و آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود من پسر دو ذبيحم يعنى اسمعيل و عبد اللّه و اينکه خداوند بشارت داد باسحاق و يعقوب مقارن با هم آنجا که فرمود فبشّرناه باسحاق و من وراء اسحق يعقوب و آنمناسب با
جلد 4 صفحه 443
امر خدا بذبح اسحق قبل از بلوغ نيست مؤيّد ذبح اسمعيل است و بنابراين اگر از بعضى از روايات استفاده شود که ذبيح اسحق بوده چنانچه يهود و بعضى از اهل سنت قائلند موردى براى قبول ندارد چون مخالف با ظاهر کتاب و موافق با عامّه است و چنين حديثى را ائمه عليهم السلام دستور فرموده‌اند که قبول ننمائيد و بنابراين احتياج بجمع پيدا نميشود تا متوسّل بتوجيهى شويم که وجيه نباشد چنانچه بعضى شده‌اند و روايت شده است که در شب ترويه حضرت ابراهيم خواب ديد و مطمئن نشد و متفکّر بود باين جهت آنروز را ترويه ناميدند و در شب عرفه باز خواب ديد و مطمئن شد باين جهت آنروز را عرفه خوانده‌اند و شب سوّم هم خواب ديد پس مصمّم باطاعت شد و حضرت اسمعيل را که سيزده ساله بود و با مادرش هاجر از شام بقصد حجّ در مکّه آورده بود با خود بمنى آورد و نزد جمره وسطى خوابانيد و کارد بگلويش گذارد و سرش را بآسمان بلند نمود پس جبرئيل دم کارد را برگرداند حضرت نظر کرد ديد کارد برگشته آنرا برگرداند باز جبرئيل برگرداند و اينعمل مکرّر شد از آن دو تا از طرف مسجد خيف ندا رسيد اى ابراهيم عمل بخوابت کردى و جبرئيل اسمعيل را از زير دست ابراهيم عليه السّلام کشيد و قوچ بهشتى را که خاکسترى رنگ و چاق بود زير کارد او گذارد و حضرت آنرا ذبح فرمود و گوشتش را بفقراء قسمت نمود و خداوند بهمان جهت که عبد اللّه پدر پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم را از کشته شدن نجات داد حضرت اسمعيل را معاف فرمود و آن اين بود که بايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و ائمه اطهار از صلب آندو بوجود آيند پس ببرکت وجود ايشان آن دو از ذبح نجات يافتند و مردم بکشتن اولادشان مأمور نگشتند و گر نه بايستى در هر عيد قربانى بقتل فرزندشان بخدا تقرّب جويند و تا روز قيامت هر قربانى‌ء که در عيد قربان شود فداى حضرت اسمعيل است و قصّه نجات يافتن حضرت عبد اللّه از ذبح مفصّل و از وظيفه مفسّر خارج است.
جلد 4 صفحه 444