تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَکُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوکُمْ عِنْدَ رَبِّکُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (73)
ترجمه
و ايمان نياوريد مگر از براى کسيکه پيروى کرده است دين شما را بگو هدايت هدايت خداوند است که داده شود بيکنفر مانند آنچه داده شديد شما تا
جلد 1 صفحه 437
آنکه محاجه کنند با شما نزد پروردگارتان بگو همانا فضيلت در دست خدا است ميدهد آنرا بهر کس ميخواهد و خدا وسعت دهنده دانا است..
تفسير
گفته‌اند جمله اولى تا قل ان الهدى هدى اللّه کلام يهود است و اينجمله کلام خدا است و معترضه است بين فعل يعنى لا تؤمنوا و مفعول آن که ان يؤتى باشد که آن کلام يهود است تا قل ان الفضل و حاصل معنى آنستکه يهود ضمنا باشخاصيکه از خودشان مأمور باظهار اسلام مينمودند براى تشکيک مسلمانان سفارش هم مينمودند که قلبا تصديق و اقرار نکنيد که باحدى داده شود مثل آنچه بشما داده شده است از علم و حکمت و کتاب و حجت و من و سلوى و ساير فضايل و کرامات مگر براى اهل دين خودتان چون اين فضائل را خداوند مخصوص بحضرت موسى و امت او نموده و محال است بکس ديگر برسد و نيز باور نکنيد که مسلمين محاجه مى‌کنند با شما در نزد خدا و شما مغلوب ميشويد زيرا که دين شما محکم‌ترين اديان است و آنها نمى‌توانند بر شما اقامه حجت نمايند و بعضى آن يؤتى را بمد خوانده‌اند بنابر آنکه استفهام انکارى باشد و بنابراين معنى آنستکه آيا ممکن است داده شود بکسى فضايل شما يا بتوانند کسانى با شما محاجه کنند يعنى ممکن نيست و خداوند از آنها دو جواب داده يکى آنکه دين دين خدا است که اسلام است و ديگر آنکه فضل و شرف بهدايت و توفيق الهى است بهر کس خواسته باشد ميدهد نهايت آنکه جواب اول بين نقل کلام آنها واقع شده فيض عليه الرحمه فرموده و در اين آيه وجوه ديگرى است از معنى و اين آيه از متشابهاتى است که از ائمه اطهار بيانى راجع بآن بما نرسيده و در مجمع و منهج و ساير تفاسير چندين وجه ذکر نموده‌اند که انصافا هيچ يک از آنها خالى از خلل نيست و بنظر حقير آيه از متشابهات نيست و معنى ظاهرى دارد که خالى از خلل و تکلف است و آن اين است که بعد از نقل کلام يهود ميفرمايد بگو در جواب آنها که هدايت هدايت الهى است که ثابت و حقيقى است نه مانند هدايت شما که موقت و صورى و براى اضلال و تشکيک در اعتقاد مؤمنين است يا براى ياوه گوئى و سخريه است و آن هدايت الهى آنستکه که ميدهد بيکنفر از اهل حق که آن پيغمبر است مانند آنچه بشما داده است از کتاب و حکمت و معجزات و ساير نعم و کرامات تا آنکه محاجه کنند با شما نزد پروردگارتان و بنابراين او بمعنى حتى است و ممکن است همان معنى شايع او مراد باشد
جلد 1 صفحه 438
يعنى يا داده شود بيکنفر بشر چيزيکه اکمل و اعلى و احسن باشد از آنچه بشما داده شده است که محاجه بکنند اهل حق با شما بسبب آن و معلوم است که علم و حکمت و کتاب و معجزات چنانچه موجب هدايت است وسيله احتجاج در مقابل خصم است و تقدير کلام او ما يحاجوکم به عند ربکم است و معلوم است که اکمليت و اعجاز قرآن موجب احتجاج بآن است لذا بذکر لازم اکتفا شده است گويا از مثل اضراب فرموده و خواسته بفرمايد بالاتر است و بنابراين ممکن است او بمعنى بل باشد و احتمال اول اگرچه اسهل و اوضح است ولى احتمال دويم براى آنکه موافق با ظاهر لفظ او و اکمليت قرآن است اوفق و احسن است اگرچه او بمعنى الى که بعد از آن ان ناصبه مقدر است هم شايع است و باين ملاحظه حقير ترجمه بتا آنکه نمودم و تمام معانى محتمله آيه مشترکند در آنکه فاعل يحاجوکم کلمه احد است باعتبار آنکه داراى معنى جمع است نهايت آنکه بنابر معنائيکه حقير نمودم جمله معترضه در بين نيست و ممکن است فاعل را احد و پيروان او که مقام دلالت بر آن دارد قرار داد پس از اين براى رفع استبعاد يهود از آنکه خداوند چنين مقامى را بکسى عطا کند ميفرمايد بگو فضل در دست خدا است بهر کس ميخواهد ميدهد و خدا وسعت دهنده است رحمت خود را بدوستان خود و داناتر است بمحل کرامت و رسالت خود و اتفاقا مقام صالح براى محاجه با يهود نزد خدا است زيرا که آنها ميخواستند بمکر و حيله مسلمين را از دين حق منحرف يا متزلزل در آن نمايند و يا بسخريه و طعن در نسخ احکام از وقر اسلام بکاهند لذا خداوند از اسرار آنها پيغمبر را مطلع و خبردار فرمود و جواب آنها را برسول خود اعلام داشت و قرآن و معجزات و کرامات پيغمبر ما مثل تورية و معجزات و کرامات حضرت موسى است در آنکه هر دو آيات الهى هستند و فوق آنها است در آنکه اکمل و ناسخ و حجت خدا است بر عالميان از اولين و آخرين و اللّه اعلم بحقائق آياته.