تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ جاعِلِ الْمَلائِکَةِ رُسُلاً أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «1»
چون حق تعالى ختم سوره «سبا» نمود به ريب و شک ارباب عنود، ابتداى اين سوره به ذکر کمال قدرت و وحدانيت خود و دلايل قدرت که مزيل شک و ريب است فرمايد:
الْحَمْدُ لِلَّهِ: هر ستايش و هر ثناى جميل که بود و هست و خواهد بود، ثابت است مرذاتى را که مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليّه نقائص و سزاوار پرستش و ستايش است، فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: شکافنده و پديد آرنده آسمانها و زمينها از کتم عدم به فضاى وجود، و ايجاد و اختراع فرمود بدون مثال.
جاعِلِ الْمَلائِکَةِ رُسُلًا: قرار دهنده ملائکه را رسولان، يعنى ايشان را به رسالت به انبياء مقرر داشت. نزد بعضى قرار داد ملائکه را، به وحى پيغام الهى به انبياء، و به الهام به اولياء، و به رؤياى صادقه به مؤمنان؛ يا وسائط هستند ميان حق تعالى و بندگان در ايصال آثار صنع او به ايشان. أُولِي أَجْنِحَةٍ: (صفت
«1» ثواب الاعمال (چ 1391 ق- حيدرى) ص 138- 137 و نور الثقلين، ج 4، ص 345، ج 1؛ از کتاب ثواب الاعمال.
جلد 11 - صفحه 9
ملائکه) صاحبان بالهاى متعدده متفاوته، مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ: دو دو، و سه سه، و چهار چهار، و به اين بالهاى متفاوته عروج مى‌کنند؛ يا سرعت نمايند به آنچه خدا ايشان را موکل گردانيده؛ يا به آنچه مأمورند رساندن آن را. يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ: زياد فرمايد خدا در آفريده خود آنچه مى‌خواهد، يعنى در اجنحه ملائکه مى‌افزايد تا از چهار زياده شود؛ يا مراد از «خلق» آدميانند و زيادات ايشان؛ يا عقليه است مانند فصاحت و علم و کمال و معرفت و اخلاق و غيره؛ يا جسمانيه مانند حسن صورت و ملاحت عينين و طول قامت و تسويه اعضاء و طلاقت لسان و قوه بطش. و تفاوت ملائکه در «اجنحه» مقتضى مشيت الهى و به حکمت بالغه است نه امرى که ذوات آنها مستدعى آنست، زيرا اختلاف اصناف و انواع خواص و فصول اگر به جهت ذوات مشترکه ايشان مى‌بود، لازم مى‌آمد تنافى لوازم امور متفقه؛ و اين محالست. إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: بدرستى که خداى تعالى بر همه چيز از رسالت ملائکه و زيادتى خلق و غير آن توانا است. و تخصيص بعضى اشياء به تحصيل دون بعضى، به جهت اراده او است.
تبصره:
علامه مجلسى رحمه اللّه فرمايد: غير از اندکى از فلاسفه که خود را داخل مسلمين نموده‌اند به جهت تخريب اصول اسلامى، اجماع اماميه بلکه جميع اهل اسلام است بر وجود ملائکه؛ و ايشان اجسام لطيفه نورانيه صاحب بالهاى دو دو و سه سه و چهار چهار و زيادتر، قادر بر تشکل به اشکال مختلفه بر حسب حکم و مصالح الهيه، و براى آنها است حرکاتى از صعود و هبوط، مى‌بينند ايشان را انبياء و اوصياء عليهم السلام؛ و تأويل به عقول و نفوس فلکيه و قوا و طبايع و تأويل آيات متظافره و آيات متواتره، تعويل شبهات واهيه و استبعادات وهميه، هر آينه گمراهى است از طريق هدايت و پيروى اهل ضلالت. «1»
محقق دوانى در شرح عقايد گويد: ملائکه، اجسام لطيفه، قادرند بر
«1» سفينة البحار، ج 2 ذيل ماده ملک، ص 547.
جلد 11 - صفحه 10
تشکلات مختلفه.
شارح مقاصد گويد: ظاهر کتاب سنت و قول اکثر امت آنکه ملائکه اجسام لطيفه نورانيه، قادرند بر تشکلات به اشکال مختلفه، کامله در علم، و قدرت بر افعال شاقه، شأن آنها طاعت، و مسکن آنها سماوات، و ايشان رسل بر انبياء، و امناء وحى الهى‌اند.
حضرت امير المؤمنين عليه السلام در خطبه 1 نهج البلاغه فرمايد: بعد از آنکه بارى تعالى خلق آسمانها نمود بر وجه اتم و اکمل، گشود آنچه ما بين آسمانهاى بلند است به چند طبقه؛ پس پر ساخت آن طبقات سماوات را به انواع متباينه و حالات مختلفه از ملائکه خود:
بعضى از ايشان سجده کنندگانند که رکوع نمى‌کنند (اين مرتبه مقربان درگاه احديت است)؛ و بعضى رکوع کنندگانند که قيام ننمايند و راست نشوند (اين صفت حمله عرش است). از شهر بن حوشب نقل شده که حمله عرش هشت‌اند، چهار مى‌گويند: (سبحانک اللهم و بحمدک لک الحمد على حلمک بعد علمک) و چهار ديگر گويند: (سبحانک اللهم و بحمدک لک الحمد على عفوک بعد قدرتک) «1» و طايفه ديگر صف زدگانند که از صفوف زايل نشوند و بيرون نمى‌روند (اين رتبه حافين من حول العرش است)- و در روايت است که در حوالى عرش هفتاد هزار صف ملائکه مشغول به عبادت که دستهاى خود را بر گردن نهاده، به رفع صوت تسبيح و تکبير و تهليل نمايند «2»- و بعضى تسبيح کنندگان که از آن ملالت نيابند-، و آنها صد هزار صف مى‌باشند- حاجب و مانع عبادت ايشان نشود خواب کردن چشمها و نه سهو عقلها و نه سستى بدنها و نه غفلت و فراموشى، (زيرا اينها لواحق اجسام حيوانيه است و ملائکه از آن منزّهند)؛ و بعضى ديگر ايشان امناء وحى الهى‌اند (به آن نحوى که مأمور شده برسانند
«1» منهج الصادقين چ سوم، ج 8 ص 128 ذيل آيه 7 سوره مؤمن.
«2» منهج الصادقين چ سوم، ج 8 ص 128 ذيل آيه 7 سوره مؤمن.
جلد 11 - صفحه 11
بدون زياده و نقصان) و زبانهاى صدقند در آوردن پيغام به پيغمبران- و اصلا اعوجاج و انحرافى در قول ايشان نيست- تردد نمايندگانند به قضا و فرمان او؛ و بعضى ديگر ايشان حافظان بندگان اويند؛ و بعضى ديگر دربانانند براى درهاى بهشت. «1» و احاديث بسيار در اقسام ملائکه و تسبيح آنها وارد است. «2»