اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
الحَمدُ لِلّه‌ِ فاطِرِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ جاعِل‌ِ المَلائِکَةِ رُسُلاً أُولِي أَجنِحَةٍ مَثني وَ ثُلاث‌َ وَ رُباع‌َ يَزِيدُ فِي الخَلق‌ِ ما يَشاءُ إِن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ «1»
حمد اختصاص دارد بخداوندي که ايجاد فرمود آسمانها و زمين را بدون مثال و سابقه و جعل فرمود ملائکه را رسولاني صاحبان بالها دو بال سه بال چهار بال و زياد ميفرمايد در خلقت آنچه مشيتش تعلّق بگيرد محققا خداوند بر هر چيزي قدرت دارد.
کلام در اينکه سوره در چند مقام صحبت ميشود: اول در فضل اينکه سوره مبارکه، گذشت در اول سوره سبأ که صدوق عليه الرحمة مسندا از حضرت صادق عليه السلام روايت کرده فرمود:
من قرء الحمدين لم يزل في ليلته في حفظ اللّه و کلائته سورة سبأ و سورة فاطر و من قرأهما في نهاره لم يصبه في نهاره مکروه و اعطي من خير الدّنيا و خير الاخرة ما لم يخطر علي قلبه
و اما اخباري که از خواص القرآن نقل کرده‌اند نظر به اينکه سند ندارد بلکه مظنون الکذب است صرف نظر ميکنيم.
دوم در جمله الحَمدُ لِلّه‌ِ فاطِرِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ اما تفسير حمد و شکر و وجه اختصاص به خداوند متعال و فرق بين حمد و مدح در مجلد اول در سوره مبارکه حمد مفصلا بيان شده و در موارد بسياري هم اشاره شده ديگر تکرار نميکنيم و معناي فاطر ايجاد بدون سابقه و نقشه و مثال است و سماوات هفت آسمان است که در هر آسماني کرات جوّيه که عبارت از نجوم و کواکب و شمس و قمر است خلق فرموده و عرش و کرسي و زمين که در او از جمادات و نباتات و
جلد 15 - صفحه 3
حيوانات و معادن و جواهرات و جن و انس و آب و هوا و نار خلق فرموده.
جاعِل‌ِ المَلائِکَةِ رُسُلًا أُولِي أَجنِحَةٍ مَثني وَ ثُلاث‌َ وَ رُباع‌َ مخلوقات الهي سه قسمت است: (قسمت اول) عالم اجسام از عرش و کرسي و آسمانها و جميع کرات علويه و آنچه در آنها خلق فرموده و زمين و کرات سفليه از آب و هوا و نار و آنچه در آنها خلق فرموده از غيم و باران و باد و جمادات و نباتات و حيوانات دريايي و خاکي و هوايي و جن و انس که تمام اينها مرکب از ماده و صورت هستند و صاحب ابعاد ثلاثه طول و عرض و عمق که معناي جسم است قسمت دوم عالم مثال که صورت بلا ماده مثل قالب مثالي و صور افلاطونيه و ملائکه از اينکه قسمت هستند صورت بلا ماده که از نور خلق شده‌اند و متشکل باشکال مختلفه و صور متفاوته قسمت سوم مخلوقات بلا ماده و بلا صورت مثل عالم عقول و نفوس و ارواح.
جاعِل‌ِ المَلائِکَةِ رُسُلًا تفسير کردند بملائکه که بر انبياء نازل ميشدند و احکام الهي را ابلاغ ميکردند لکن ظاهر آيه اينست که جميع ملائکه رسول بودند هر کدام فرستاده براي امري زيرا جمع محلّي بالف و لام افاده عموم ميدهد يک دسته مامور بالهامات قلبي در قلوب بندگان يک دسته مأمور بدفع شياطين يک دسته مامور به نزول بر انبياء و ائمه اطهار و بعض اولياء يک دسته مامور بنزول بر عبادت: طواف کعبه حرمهاي مطهره ائمه طاهرين حضور در محافل مؤمنين در حال نماز و دعا و ذکر و مجالس وعظ و بيان احکام و تلاوت قرآن و بالاخره تمام مأمور بامري چه ملائکه رحمت و چه ملائکه عذاب موکلين ببهشت و جهنم و بانزال رحمت و عذاب و غير اينها همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار.
أُولِي أَجنِحَةٍ مَثني وَ ثُلاث‌َ وَ رُباع‌َ معني اينکه نيست که بعضي دو بال دارند بعضي سه چهار چنانچه نوعا تفسير کرده‌اند بلکه مراد ظاهرا اينکه باشد که باشکال مختلفه در ميآيند يک موقع جبرئيل با ششصد بال بر پيغمبر نازل ميشود يک موقع بصورت دحيه کلبي وارد ميشود تعجب اينست که بعضي مفسرين علت اولي اجنحة را بيان کردند که چون نزول و صعود دارند و حال آنکه احتياج به
جلد 15 - صفحه 4
جناح ندارند طرفة العين نزول و صعود ميکنند چنانچه شياطين هم بصور مختلفه متشکل ميشوند براي اغواي بشر چنانچه بصورت پير مرد نجدي در سقيفه بني- ساعده وارد شد و امروز هم بعضي هر روز بيک صورتي بيرون ميآيند.
يَزِيدُ فِي الخَلق‌ِ ما يَشاءُ خداوند در خلقت ملائکه و ساير مخلوقاتش آنچه بخواهد زياد ميفرمايد هم از حيث عدد که دارد ملائکه بمراتب اکثر از جن و انس هستند و طائفه جن اکثر از انس هستند و همچنين بسياري از حيوانات و نباتات و غير اينها إِن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ.