تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا النَّاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ «3»
«1» نهج البلاغه، ترجمه فيض الاسلام، ص 28. جملات معترضه در متن خطبه نيست.
«2» از جمله بحار الانوار، کتاب السماء و العالم، ابواب الملائکه ج 59 ص 144- 326.
جلد 11 - صفحه 12
بعد از آن مردمان را به شکر گزارى امر فرمايد:
يا أَيُّهَا النَّاسُ: اى گروه مردمان، اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ: ياد کنيد نعمتهاى خدا را که انعام فرموده بر شما، يعنى محافظت آن کنيد به معرفت خود و اعتراف به آن و اطاعت منعم. هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ: (استفهام انکارى) آيا هست، يعنى نيست هيچ آفريننده‌اى غير از خداى به حق، يَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ: که روزى دهد شما را از آسمان به باران و از زمين به نباتات و حبوبات و ميوجات؛ و لذا در عقب آن فرمايد: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ: نيست هيچ معبودى قابل و سزاوار پرستش مگر ذات يگانه او، فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ: پس به کجا گردانيده مى‌شويد از راه توحيد، يعنى به چه جهت منصرف مى‌شويد از توحيد به شرک.
تنبيه:
خداوند رحمان از راه لطف و مرحمت براى ارشاد بندگان، به طريق استفهام انکارى فرمايش فرمايد به خطاب عام نسبت به تمام مکلفين در هر عصر و زمان که: اى گروه مردمان ياد آوريد نعمتهاى خدا را که به شما انعام فرموده، زيرا تذکر نعم مشهوره برهانى است عقلا بر شکر گزارى و سپاسدارى منعم؛ بعد مادّه و منشأ قوام وجوديه که رزق است ذکر نمايد که: تأمل کنيد آيا آفريننده‌اى در عالم هست که روزى دهد شما را از آسمان و زمين غير از ذات يگانه الهى، و البته اگر عناد و لجاج نباشد هر عاقلى حکم نمايد که نيست در عالم، ذاتى که قوام وجوديه اشياء مربوط به او باشد غير ذات «اللّه»، لذا ارشاد فرمايد به حکم ارتکازى که (لا اله الا هو). بعد از اين مقدمات که برهان توحيد و حق شناسى را ثابت نمايد فرمايد: پس به چه جهت و براى چه منصرف مى‌شويد از توحيد به شرک و از سپاسدارى به ناسپاسى.
جلد 11 - صفحه 13