اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا النّاس‌ُ أَنتُم‌ُ الفُقَراءُ إِلَي اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ هُوَ الغَنِي‌ُّ الحَمِيدُ «15»
اي گروه ناس شما محتاج و فقير الي اللّه هستيد و خداوند متعال غني بالذات است و خردلي احتياج در ساحت قدسش روا نيست و حميد است ذاتا و صفة و افعالا بلکه حمد مختص باو است.
أن‌‌که‌يا أَيُّهَا النّاس‌ُ خطاب بجميع افراد بشر است از سلاطين و متمکنين و متمولين تا گداي سر راه.
أن‌‌که‌أَنتُم‌ُ الفُقَراءُ إِلَي اللّه‌ِ جميع ممکنات احتياج بواجب الوجود دارند که گفتند: الممکن في حد ذاته ان يکون ليس و له من علته ان يکون أيس در ايجاد و ابقاء و لکن در جميع ممکنات انسان احتياج او بيشتر و بالاتر است يک قسمت احتياجاتش وجود او بسته به وجود آباء و امهات از آدم و حوا و ما دونهما و به خورشيد و ماه و آسمان و زمين و آبها و فواکه و حبوب و بقول و آنچه از آسمان نازل شود و آنچه از زمين خارج شود و احتياج به همنوع خود دارد که گفتند الانسان مدني بالطبع اجتماعيست تاجر کاسب صانع ميخواهد نانوا، قصاب بقال، عطار، بناء، نجار و هکذا چه بسيار يک شهر و يک مملکت کافي بر رفع احتياجات او نيست احتياج به ممالک ديگر هم دارد احتياج بجميع اعضاء بدن و کارخانه‌هايي در داخل بدن هستند که اگر يک جزء از آنها تعطيل شد و از بين رفت انسان را بيچاره ميکند به بسياري از حيوانات و معادن و فلزات محتاج است و در امر دين محتاج بارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و هدايت حق و توفيق و تأييد و سعادت و دار خلود و هزار نوع ديگر و بالجمله:
سيه رويي ز ممکن در دو عالم || نشد هرگز جدا و اللّه اعلم
جلد 15 - صفحه 18
و آنچه انسان در دست دارد عاريت است يک روز ميدهند و يک روز ميگيرند
اينکه جان عاريت که بحافظ سپرده دوست || روزي رخش به بينم و تسليم وي کنم
الآن که مشغول نوشتن اينکه جمله بودم خبر رسيد که حضرت امام جمعه رحلت فرمودند ديشب بسکته که عارض شده چه بايد کرد!
أن‌‌که‌وَ اللّه‌ُ هُوَ الغَنِي‌ُّ الحَمِيدُ گفتيم از براي غني دو معني است يکي بمعني عدم احتياج چون احتياج از لوازم امکان است ساحت قدس واجب الوجود عري و بريست از جميع احتياجات و باين معني سلب جميع عيوب و نواقص که تعبير بصفات سلبيه ميکنيم ميشود و ديگر بمعني داراييست تمام عوالم امکاني در تحت قدرت او است و مالک الملک تمام آنها است حتي صفات ذاتيه منتزع از ذات است صفات زائده بر ذات نيست که احتياج بآنها داشته باشد:
نه مرکب بود و جسم نه مرئي نه محل || بي شريک است و معاني تو غني دان خالق
و معناي حميد اينست که ذاتا و صفة و افعالا تمام پسنديده و صحيح و بجا و بموقعست
اي همه هستي ز تو پيدا شده || خاک ضعيف از تو توانا شده
هستي تو هستي پيوند نه || تو بکس و کس بتو مانند نه
زيرنشين علمت کائنات || ما به تو قائم چه تو قائم بذات