تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (79)
بعد از آن در رد افتراى نصارى بيان فرمايد:
ما کانَ لِبَشَرٍ: نباشد و نبوده و سزاوار نيست مر بشرى را، يعنى عيسى عليه السّلام، أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْکِتابَ: اينکه عطا فرمايد او را خداى تعالى کتاب آسمانى، وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ: و فصل قضايا و نبوت، ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ: پس با وجود اعطاى اين عطيه بزرگ، گويد آن شخص مر امّت خود را، کُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ: باشيد شما پرستندگان من، از غير خدا.
تبصره: آيه شريفه ارشاد است به حکم عقلى به تقريراتى:
1- آنکه اين امر از عقل و شرع دور است: کسى را که خداوند او را کتاب و حکمت و نبوت عنايت فرموده و او را هادى قوم گرداند، باعث ضلالت و گمراهى ايشان شود، زيرا انتخاب چنين کسى از ذات اقدس الهى محال، و موجب جهل و نقض غرض سبحانى است؛ تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا.
2- بشرى که تکوّن شده متدرجا در رحم، جمادى است بدون روح؛ پس از تولد هم به حالت ناتوانى و فقر ذاتى. پس در مقام معرفت و خروج از جهل و حيوانيت برآمده، مرتبه مرتبه ترقى نموده تا در زندگانى توانا شد، لکن فقر و احتياجش باقى است به سبب طوارى حوادث از گرسنگى، تشنگى، مرض، کسالت، حزن، تألم و غيره؛ چنين بشرى چگونه متعقل است او را مقام الهيت؟
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 156
3- آنکه اگر اتفاق افتد بعضى از بشر ناقص، طغيان نمايد به فساد و ادعاى ربوبيت و مردم را دعوت به پرستش خود کند، لکن ممکن نيست و معقول نباشد بشر موصوف در آيه، دعوى ربوبيت و مردم را دعوت به عبادت خود نمايد، زيرا خالق حکيم متعالى است از آنکه علم و کتاب و نبوت را به کسى عطا فرمايد که عالم است به فساد و طغيان او. پس به بطلان لازم، ابطال ملزوم محقق شود. بنابراين حضرت عيسى عليه السّلام را که خداى تعالى مقام نبوت و کتاب و حکمت عطا فرموده، محال است که نصارى را امر به عبادت خود نموده باشد، بلکه نصارى اين عقيده فاسده را دارا شدند.
تتمه: ابن عباس روايت نموده: از احبار نصارى خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کردند: مى‌خواهى تو را عبادت کنيم؟
حضرت فرمود: معاذ اللّه از آنکه غير خدا را عبادت کنيم و به پرستش غير خدا کسى را امر نمائيم.
وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِيِّينَ: و لکن گويد آن پيغمبر به امت، بوده باشيد کاملان در علم و عمل دينى و استواران در حق شناسى و تربيت شدگان در دار العلم نبوى، بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ: به سبب آنکه باشيد شما از روى اخلاص، بياموزيد و تعليم دهيد يکديگر را کتابى که از جانب خدا نازل شده، وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ: و به سبب آنکه باشيد که پيوسته بخوانيد و دراست کنيد آن کتاب را.
بيان: مفسرين را در تفسير ربّانى وجوهى است:
1- کسى که علم را پرورش دهد به افاده و استفاده، چنانچه از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که فرمود: الرّبّانىّ من يربّ العلم. يعنى:
کسى که هميشه در صدد تعليم و تعلم باشد.
2- منسوب الى الرّبّ، يعنى کسى که بسيار عابد و مطيع و عارف الهى باشد.
3- کسى که شديد التمسک به دين خدا و طاعت او باشد.
4- کسى که مربى و معلم مردم باشد در دين حق، و لذا از محمد بن
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 157
حنيفه مروى است که وقتى پدرم حضرت امير المؤمنين عليه السّلام شهيد شد، ابن عباس گفت: اليوم مات ربّانى هذه الامّة. «1» 5- مربى و مؤدب و معلم مردم باشد، پس هر که تربيت خلق به تدريس علم و تعليم دين و احکام آن و نظم و تکميل و تدبير ايشان نمايد، او عالم ربّانى است. پس ربانيّين، ولاة امر و علماى شريعت هستند که در تکميل مردم کوشند. پس هر عالمى که اقامت دين و احياى سنت و تکميل ملت نمايد، او عالم ربانى است و مؤيد آن آيه: لَوْ لا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ است.
6- عالم به حلال و حرام و احکام الهى از اوامر و نواهى در هر امت، و لذا در مجمع و مبانى و الجنان- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است: ما من مؤمن و لا مؤمنة و لا حرّ و لا مملوک الّا و للّه عليه حقّ واجب ان يتعلّم من العلم و يتفقّه فيه. «2» فرمود: هيچ مرد مؤمن و زن مؤمنه و آزاد و بنده‌اى نيست، مگر آنکه از براى خدا بر او حقى واجب است که علم بياموزد و احکام آن را بداند.
و نيز در کتاب کافى- مروى است که حواريون به حضرت عيسى عليه السّلام گفتند: يا روح اللّه من نجالس؟ قال عليه السّلام: من يذکّرکم اللّه رؤيته و يزيد فى علمکم منطقه و يرعبکم فى الاخرة عمله. «3» سؤال نمودند اى روح اللّه با که مجالست نمائيم؟ فرمود: هر که متذکر سازد شما را به خدا ديدن او، و زياد کند در علم شما منطق او، و رغبت دهد شما را به آخرت عمل او.