تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (79)
ترجمه
نبوده است از براى بشرى که بدهد او را خدا کتاب و فرمانروائى و نبوت پس بگويد بوده باشيد بندگان من غير از خدا ولى گويد باشيد مردان خدا براى بودنتان تعليم دهندگان کتاب و براى بودنتان درس خوانان.
تفسير
در مجمع نقل نموده که ابو رافع قرظى و سيد نجرانى بحضرت رسول عرض کردند آيا اراده دارى ما عبادت کنيم تو را و خداى خود بدانيم فرمود معاذ اللّه که غير خدا معبود شود و ما امر کنيم بغير عبادت خدا من براى اين مبعوث نشدم
جلد 1 صفحه 442
و مأمور نيستم پس اين آيه نازل شد و در منهج فرموده که نصارى افترا بحضرت عيسى زدند که او دعوى خدائى نموده و امر بعبادت خود فرموده و اين آيه براى رد آنها نازل شده در هر حال گفته‌اند مراد از حکم علم و حکمت و قضاوت است و ربانى منسوب برب است و او کامل در علم و عمل است و قمى ره گفته حضرت عيسى نفرمود من خلق نمودم شما را و باشيد شما بندگان من غير از خدا و لکن فرمود باشيد ربانيون يعنى علما و بنظر حقير از آيه مستفاد ميشود که کسى الهى نميشود و نسبت بخدا پيدا نمى‌کند مگر بعلم و عمل و علم دو رکن دارد يکى تدريس و ديگرى تدرس و هر دو در آيه ذکر شده و چون مقدميت علم براى عمل معلوم بوده اشاره بآن شده است و تصريح نفرموده و آن کلمه ربانيين است که معلوم است عالم ربانى کسى است که علم مقرون بعمل داشته باشد و علم بفرموده پيغمبر (ص) حکمت الهى و فقه و اخلاق است و ما بقى فضول است و اين هر سه در علم تفسير جمع است چون هر چه هست در قرآن است و مبين قرآن اخبار معصومين (ع) است پس اگر کسى بخواهد با خدا نسبت و آشنائى پيدا کند بايد درس قرآن بخواند و بمردم بياموزد تا عالم ربانى شود و بهترين تفاسير تفسيرى است که نتيجه آن آشنائى با خدا باشد يعنى اين جنبه قرآن را ملاحظه نموده باشد چنانچه در اول سوره بقره اشاره شد و اين آيه نيز صريح در اينمعنى است که مقصود از تدريس و تدرس کتاب عالم ربانى شدن و حق عبوديت خدا را پس از معرفت حق و خير بجا آوردن است و اگر تذکيه نفس قبيح نبود مى‌گفتم از اينجهت اين کتاب بهترين تفاسير است و اينمقدار هم بملاحظه ادله وجوب ارشاد بحق عرض شد و بعضى تعلمون بتخفيف قرائت نموده‌اند و بنا بر اين شايد مقصود از درس کتاب قرائت و حفظ آن باشد و اينکه تعليم بر تعلم مقدم شده است معلوم است براى رفعت شأن و عظمت مقام آن است و در عيون از پيغمبر (ص) نقل نموده که فرمود مرا بالاتر از حق خودم نبريد زيرا که خداوند مرا بنده خود قرار داد پيش از آنکه پيغمبر خود فرمود و اين آيه را تلاوت فرمود و از امير المؤمنين نقل شده که دو نفر در باره من هلاک ميشوند و من گناهى ندارم دوست مفرط و دشمن مفرّط و من بيزارم در پيشگاه احديت از کسى که غلو کند در شأن ما و بالا ببرد ما را از حد خودمان مانند بيزارى عيسى بن مريم از نصارى و نيز از آنحضرت
جلد 1 صفحه 443
روايت شده که ربانى کسى است که علم را پرورش دهد در منهج فرموده يعنى پيوسته در صدد تعليم و تعلم باشد ولى بنظر حقير يعنى تکميل کند آنرا بعمل چون علم وقتى نمو ميکند و به ثمر ميرسد که بعمل نزديک شود پس پرورش علم بعمل است و اين معنى مناسب با لفظ ربانى است چنانچه ذکر شد و نيز از آنحضرت روايت شده که ربانيون علماء و فضلا هستند و از پيغمبر (ص) روايت شده که هيچ مؤمن و مؤمنه و بنده و آزادى نيست مگر آنکه بر او حق واجبى است از براى خدا و آن آنستکه قرآن را بياموزد و بفهمد و احکام آنرا بداند و بعد از آن اين آيه را تلاوت فرمود و از ابن عباس نقل شده که مراد از کتاب قرآن و مراد از بشر حضرت رسول است چنانچه بدوا از مجمع نقل شد و نسبت بعطا و ابن عباس داده است.