تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (83)
ترجمه
آيا پس جز دين خدا را ميجويند با آنکه مر او را منقاد شده هر کس در آسمانها و زمين است خواهى و نخواهى و بسوى او بازگشت مينمايند.
تفسير
عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که مراد توحيد اهل آسمانها و زمين است خداوند متعال را و در مجمع از آنحضرت نقل نموده که معنى آيه آنستکه اقوامى باکراه قبول اسلام نمودند و اقوامى بالطوع و الرغبة و عياشى از آنحضرت نقل نموده که اين آيه در باره قائم (ع) نازل شده است و در روايت ديگر است که اين آيه را تلاوت فرمود پس فرمود چون قائم قيام نمايد زمينى باقى نمى‌ماند مگر آنکه در آنجا نداى شهادت بر توحيد و نبوت بلند خواهد شد و بنظر حقير يک انقياد از براى تمام موجودات عالم بالنسبه بذات احديت ثابت است و آن انقياد طبيعى است که تمام موجودات بالطبع مقهور اراده ازليه و در تحت تصرف و امر حضرت احديت مى‌باشند و يک انقياد فطرى است که آن مخصوص بذوى العقول است و شايد اشاره به اين معنى باشد حديث معروف که هر مولودى متولد ميشود بفطرت ولى پدر و مادر او را يهودى و نصرانى و مجوسى ميکنند و اين انقياد فطرى عبارت است از اقرار بتوحيد ارتکازا
جلد 1 صفحه 449
که منافى با شرک و کفر زبانى نيست يعنى هر کس را که خداوند از عقل بهره باو داده در کمون ذات و باطن قلب و سر مستر اقرار بتوحيد دارد نهايت آنکه خودش متوجه باين اعتقاد و اقرار نيست لذا مى‌بينيم هر کس هر قدر معاند و مشرک و کافر باشد وقتى در مخاطره بزرگى واقع شود مانند غرق شدن يا سوختن يا بلاهاى آسمانى بى اختيار ملتجى بيک نقطه غيبى ميشود و ميگويد خدايا بدادم برس و اشاره باين معنى است حديث اول و اين انقياد اختصاص بتوحيد دارد و ظاهر از آيه هم همين است که اول اصل دين مراد است خصوصا با آنکه اسلام را مخصوص بخدا قرار داده و يک انقياد هم صورى ظاهرى زبانى است و آن اقرار بشهادتين و معاد و التزام باحکام اسلام در ظاهر است و اين گاهى بالطوع ميشود و گاهى بالاکراه و تاکنون نشده است که تمام اهالى روى زمين قبول اسلام باختيار يا اکراه نموده باشند و البته در زمان ظهور حضرت ولى عصر انشاء اللّه ميشود عجل اللّه تعالى فرجه و رزقنا لقائه و نصرته و اشاره باين معنى است روايات ديگر و بنابراين معنى طوعا حال بعضى است و کرها حال بعضى ديگر و بنابر اين معنى اول طوعا و کرها حال همه است يعنى خواهى نخواهى يعنى طبعا و ذاتا و حاصل معنى آنستکه با آنکه همه موجودات سماويه و ارضيه از همه جهت در تحت اختيار و قدرت و اراده حق هستند چگونه دينى غير دين او که اسلام است طلب مينمايند و بنابر معنى دوم هر دو احتمال ميرود ممکن است گفته شود همه خواهى نخواهى فطرة منقادند و ممکن است گفته شود بعضى باختيار انقياد نموده و قائل بتوحيد شده‌اند مانند مؤمنين و بعضى در موقع اضطرار مانند کفار در مواقع شدت و انصاف آن است که اين معنى بهترين معانى است و خير الامور اوسطها و معنى سوم تاويل است و منافات با اينمعنى ندارد و ممکن است همه معانى مراد باشد چنانچه مناسب است با تمام معانى ذيل آيه که فرموده است بازگشت همه بسوى خدا است يعنى چنانچه از او شروع شده‌اند باو ختم ميشوند و در تمام مراحل انقياد ذاتى و فطرى ثابت است و همه در آخر الزمان متدين بدين خدا که اسلام است مى‌شوند و بحکم او بازگشت مينمايند و در آخرت بجزاى اعمال خودشان مى‌رسند و بعضى تبغون و ترجعون بصيغه خطاب قرائت نموده‌اند
جلد 1 صفحه 450