اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ فَغَيرَ دِين‌ِ اللّه‌ِ يَبغُون‌َ وَ لَه‌ُ أَسلَم‌َ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ طَوعاً وَ کَرهاً وَ إِلَيه‌ِ يُرجَعُون‌َ (83)
آيا پس از اينکه همه تأکيدات و ادله و براهين غير دين حقّه الهيه را طلب ميکنند و حال آنکه از براي خدا اسلام آورده هر کس که در آسمانها و در زمين هست چه بطوع و رغبت و چه از روي کره و بي ميلي و بسوي خدا است بازگشت آنها أَ فَغَيرَ دِين‌ِ اللّه‌ِ يَبغُون‌َ همزه استفهام انکاريست يعني نبايد غير دين خدا را طلب نمود، و اينکه جمله شامل تمام اديان باطله ميشود زيرا دين خدا منحصر
جلد 4 - صفحه 271
است بدين اسلام إِن‌َّ الدِّين‌َ عِندَ اللّه‌ِ الإِسلام‌ُ آل عمران آيه 17،من‌‌که وَ مَن يَبتَغ‌ِ غَيرَ الإِسلام‌ِ دِيناً فَلَن يُقبَل‌َ مِنه‌ُ آل عمران آيه 79.
کلمه يبغون از ماده بغاء بضم باء بمعني طلب و مراد يبغون اي يطلبون و بکسر باء بمعني زنا است.
وَ لَه‌ُ أَسلَم‌َ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ کلمه اسلم بقرينه جمله قبل مراد همين دين اسلام است نه تسليم افعال الهي، و مراد از مَن فِي السَّماوات‌ِ ملائکه هستند، و مراد از و الارض مسلمين هستند نه جميع افراد بشر اگر چه لفظ من في الارض شامل جميع ميشود لکن مسلما کساني که غير دين اللّه يبغون و يطلبون خارج شده‌اند از عموم و آنها جميع فرق باطله هستند. و مراد از اسلم نه مجرد اعتراف بوجود الهست تا بگويي که اغلب کفار سواي طبيعي را شامل ميشود زيرا صدق اسلم بر غير معتقد بجميع عقائد حقّه مشکل بلکه ممنوع است.
طوعا مثل ملائکه و مؤمني که از روي مشاهده معجزات و اخلاق انبياء و ادلّه و براهين با رغبت هر چه تمام‌تر ايمان آوردند.
و کرها مثل کساني که از ترس جان و مال خود يا بطمع رياست يا منافع مادي ايمان آوردند و اينکه معني شامل منافقين نميشود زيرا آنها اظهار ايمان کردند و لکن در باطن کافر بلکه اشد مراتب کفر را داشتند.
وَ إِلَيه‌ِ يُرجَعُون‌َ تمام شماها از مؤمن و کافر بالطوع يا بالکره بازگشت بخدا خواهيد نمود و در محکمه عدل بپاداش اعمال خود خواهيد رسيد ان خيرا فخير و ان شرّا فشرّ.
272