اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ وَ لَه‌ُ الحَمدُ فِي الآخِرَةِ وَ هُوَ الحَکِيم‌ُ الخَبِيرُ «1»
جنس حمد مختص است به خداوند متعال از براي او است آنچه در آسمان‌ها و آن چه در زمين است و اختصاص به او دارد حمد در آخرت عالم قيامت و او است حکيم و خبير.
الحَمدُ لِلّه‌ِ مکرر در معناي حمد و فرق بين او و مدح و شکر بيان شده احتياج به تکرار زياد نداريم فقط در تفسير ناچار مي‌گوئيم گفتند «الحمد هو الثناء علي الجميل الاختياري» و چون
جلد 14 - صفحه 540
افعال الهي تمام اختياري است و تمامش جميل است فعل قبيح و لغو و ظلم از او محال است صادر شود و لو بنده هر که باشد و هر چه باشد نمي‌تواند پي به جميع افعال الهي و حکم و مصالح آنها ببرد لذا نمي‌تواند آن چه سزاوار است حمد و ثنا گويد: «لا احصي ثناء عليک انت کما اثنيت علي نفسک».
لذا در حمد بايد بگويد: «الحمد للّه کما هو اهله و مستحقه».
الَّذِي لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ در عالم بالا عالم جبروت و لاهوت عالم انوار و اشباه و ارواح و ملائکه و عالم اجسام از عرش اعظم و طبقات سماوات و آنچه در آنها خلق فرموده که لا يعلمها الا اللّه.
وَ ما فِي الأَرض‌ِ از عناصر اربعه: نار، هوا، آب و خاک، و آن چه در آنها هست از جمادات و معادن و نباتات و حيوانات و جن و انس و آن چه در آنها است تمام اختصاص به ذات مقدس او دارد خالق و رازق و حافظ و نگهبان آنها او است و بس. «اگر نازي کند از هم فرو ريزند قالبها». هم علت موجده، هم مبقيه، هم منفيه او است و بس.
وَ لَه‌ُ الحَمدُ فِي الآخِرَةِ تمام آن چه ذکر شد عالم دنيا است و نسبت به عالم آخرت اگر بگوئيم نسبت قطره است به دريا غلط گفته‌ايم زيرا دريا هم محدود است و عالم آخرت نامحدود.
وَ هُوَ الحَکِيم‌ُ الخَبِيرُ اما حکيم: عالم به جمع حکم و مصالح و کارهاي او تمام موافق حکمت و مصلحت است و عين صلاح. و اما خبير: عالم به جميع جزئيات و ذرات عالم ظواهر و بواطن آنها است.
تنبيه: اينکه تعبيرات که در آيات و اخبار و السنه است که خداوند عالم بکل شي‌ء است، قادر علي کل شي‌ء و امثال اين‌ها از ضيق عبارت است زيرا کل شي‌ء محدود است و علم و قدرت حق نامحدود است.