اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ وَ لَم يَرَوا إِلَي الأَرض‌ِ کَم أَنبَتنا فِيها مِن کُل‌ِّ زَوج‌ٍ کَرِيم‌ٍ «7»
آيا نگاه نمي‌کنيد به سوي صفحه زمين که چه بسيار رويانيديم در آن زمين، از هر چيزي جفت، نر و ماده، نيکو و پاکيزه.
أَ وَ لَم يَرَوا إِلَي الأَرض‌ِ سير در اطراف زمين و آنچه روي زمين است و حيوانات و نباتات و جمادات که خداوند متعال به قدرت کامله خود مي‌فرمايد:
کَم أَنبَتنا فِيها مِن کُل‌ِّ زَوج‌ٍ کَرِيم‌ٍ. اشکال: انسان و حيوانات و جمادات داخل در انبات نيست فقط نباتات است، مورد اينکه آيه. جواب: تمام اينها از همين خاک و زمين توليد شده.
«اما انسان» که مي‌فرمايد: وَ اللّه‌ُ أَنبَتَکُم مِن‌َ الأَرض‌ِ نَباتاً (سوره نوح آيه 16) و همچنين جميع انواع حيوانات از طيور و انعام و سباع و وحوش و هوام کلا از زمين و همين خاک توليد و اخراج و انبات شده و کل جمادات از جواهرات و فلزات و معادن و از قدرت کامله تمام اينها را نر و ماده قرار داده تا مثل خود توليد کنند و ثمره دهند. نظر کنيد در نباتات: تا نر و ماده آن ها بهم نرسند، ثمر نمي‌دهند و ثمرات آنها هم هسته و دانه و تخم دارند که از آنها توليد مثل مي‌شود. يا بايد پيوند کنند ماده را به نر، تا ثمر دهد و هکذا در حيوانات: يا زايش دارند يا تخم و از آنها توليد مثل مي‌شود. آنهم تخم و دانه بايد از نر و ماده باشد.
و تعبير به کريم: مفسرين وجوهي گفتند، بعضي گفتند بمعني حسن است. بعضي
جلد 14 - صفحه 7
گفتند بمعني نافع است، بعضي گفتند بمعني محمود است، بعضي گفتند خوش طعم و لذيذ است، بعضي گفتند مراد انسان است که اگر سعادتمند شد کريم است و اگر اهل شقاوت شد لئيم است و بالجمله تمام موافق حکمت و مصلحت است و بجا و به موقع و داراي نفع يا دافع ضرر است.
تنبيه: تعبير به ارض براي اينکه ملائکه نر و ماده ندارند و توليد و تناسل در آنها نيست اگر چه حکماء گفتند «کل ممکن زوج ترکيبي». غاية الامر مرکبات سه قسم است: ترکيب خارجي، ترکيب ذهني، ترکيب عقلي. اما ترکيب خارجي در اجسام از نباتات و جمادات و حيوانات و انسان، اما ترکيب ذهني در انواع و اجناس که مرکب از جنس و فصل است. و اما ترکيب عقلي در مجردات که مرکب از وجود و ماهيت است، فقط بسيط من جميع الجهات ذات اقدس ربوبي است که صرف الوجود و بحت الوجود و محض الوجود است.