اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
تَاللّه‌ِ إِن کُنّا لَفِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ (97) إِذ نُسَوِّيکُم بِرَب‌ِّ العالَمِين‌َ (98) وَ ما أَضَلَّنا إِلاَّ المُجرِمُون‌َ (99) فَما لَنا مِن شافِعِين‌َ (100) وَ لا صَدِيق‌ٍ حَمِيم‌ٍ (101)
فَلَو أَن‌َّ لَنا کَرَّةً فَنَکُون‌َ مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ (102)
قسم به خدا که هر آينه ما بوديم در گمراهي آشکارا.
(تَاللّه‌ِ) قسم است. و اللّه، باللّه، تاللّه، براي تأکيد در دعوي.
(إِن کُنّا) ان مخففه از مثقله، اينهم يک تأکيد.
(لَفِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ) بعد از اينکه حجت از هر جهت براي آنها تمام شد مشاهده معجزات انبياء را کردند. مع ذلک در ضلالت باقي بودند.
قول ديگر آنها است که به الهه خود مي‌گويند ما شما را مساوي و عدل پروردگار عالمين قرار داديم و شريک او تصور کرديم.
و گمراه نکردند ما را مگر مجرمين.
که اکابر آنها و دعات باطله آنها بودند که البته جرم آنها بيشتر و بالاتر بود زيرا هم خود در ضلالت بودند و هم ديگران را بضلالت انداختند.
جلد 14 - صفحه 54
پس نيست از براي ما احدي که شفاعت ما را نزد پروردگار کند.
دوستي که حمايت از ما کند نداريم تماما با ما دشمن هستند.
و اگر باشد براي ما بازگشتي به دنيا پس هر آينه ما مي‌شويم از مؤمنين و ايمان مي‌آوريم.
اينها مقول قول اهل نار است و در توضيح اينکه آيات، اموري تذکر داده مي‌شود.
«1» در آيه تَاللّه‌ِ إِن کُنّا لَفِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ انسان تا در دنيا است خود را در ضلالت نمي‌داند، چون بر او مستور است. تصديق انبياء نمي‌کند، معجزه را سحر مي‌پندارد، عقيده خود را حق مي‌داند لکن چون مرگ رسيد و حقايق بر او مکشوف شد مي‌فهمد ضلالت و اشتباه خود را. چنانچه فرمودند:
«النّاس نيام فاذا ماتوا انتبهوا»
و لکن قابل تغيير نيست مگر برگردد به دنيا و اگر هم برگردد باز فراموش مي‌کند و به همان ضلالت باقي مي‌ماند که مي‌فرمايد:
وَ لَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنه‌ُ (سوره انعام آيه 28).
«2» جمله إِذ نُسَوِّيکُم بِرَب‌ِّ العالَمِين‌َ نسوي بمعني عدل است مثل هَل يَستَوِي الَّذِين‌َ يَعلَمُون‌َ وَ الَّذِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ (سوره زمر آيه 12)، أَ فَمَن کان‌َ مُؤمِناً کَمَن کان‌َ فاسِقاً لا يَستَوُون‌َ (سوره سجده آيه 18) مشرکين اصنام و اوثان خود را در الوهيت و استحقاق عبادت عدل پروردگار قرار دادند و لذا آنها را مشرک گويند چون الهه خود را شريک خدا گفتند.
«3» جمله «وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا المُجرِمُون‌َ» از براي جرم اطلاقاتيست و جامعش المنقطع عن الحق الي الباطل حق را رها کند و باطل را اخذ کند لذا شامل مشرک و کافر و ضال و عاصي مي‌شود. مشرک توحيد را رها مي‌کند، شرک را مي‌گيرد. کافر ايمان را رها مي‌کند، کفر را اختيار مي‌کند. ضال دست از هدايت برمي‌دارد و در ضلالت مي‌افتد، عاصي از عبادت صرف نظر مي‌کند و به معصيت روي مي‌آورد. فاسق صفت عدل را کنار مي‌گذارد و به صفت فسق متصف مي‌شود. تماما مجرم هستند به تفاوت درجات.
«4» جمله «فَما لَنا مِن شافِعِين‌َ» شفاعت روز قيامت از ضروريات مذهب شيعه است و عامه
جلد 14 - صفحه 55
منکر شفاعت هستند بواسطه اطلاقات بعض آيات. لکن از بسياري از آيات استفاده مي‌شود بودن شفاعت. من جمله فَما تَنفَعُهُم شَفاعَةُ الشّافِعِين‌َ (سوره مدثر آيه 48) که شافعين هستند و شفاعت مي‌کنند لکن به کفار نفع نمي‌بخشد و مثل لا يَشفَعُون‌َ إِلّا لِمَن‌ِ ارتَضي (سوره انبياء آيه 28) و مراد ارتضاء به دين است که ايمان باشد و مثل ما مِن شَفِيع‌ٍ إِلّا مِن بَعدِ إِذنِه‌ِ (سوره يونس آيه 3) و غير اينها. لکن مخصوص به عصات مؤمنين است. چنانچه از حضرت رسول است فرمود:
«ادخرت شفاعتي لاهل الکبائر من امتي»
و اخبار شفاعت ائمه و علماء و صلحاء و مؤمنين فوق حد تواتر است.
«5» جمله «وَ لا صَدِيق‌ٍ حَمِيم‌ٍ» صديق صفت مشبهه يعني بسيار صادق باشد و صدق مصاديقي دارد: صدق در عقائد منافق نباشد، صدق در اخلاق، صدق در کلام، صدق در افعال و عبادات و معاملات و در اينجا مراد اينکه است که واقعا دوست ما باشد و از اينکه جمله استفاده مي‌شود که اينها يک نفر دوست در قيامت ندارند چون نکره در سياق نفي افاده عموم دارد و همچنين «و لا حميم» حميم قرب نسبي و سببي دارد. در خبر است
«الانساب منقطع يوم القيامة»
و در قرآن مي‌فرمايد: وَ لا يَسئَل‌ُ حَمِيم‌ٌ حَمِيماً (سوره معارج آيه 10) و از پيغمبر است فرموده
«کل حسب و نسب منقطع يوم القيامة الا حسبي و نسبي».
«6» جمله
«و لو ان لنا کرة فنکون من المؤمنين»
انسان آنچه در دنيا کسب کرده اثر خود را مي‌بخشد تا در دنيا هست قابل معالجه ولي پس از اينکه عالم ديگر معالجه بردار نيست مثلش در دنيا اگر کسي کاري کرد که موجب حدوث مرضي شد: طعام غير مناسبي اکل کرد، يا مايع مضري شرب کرد يا حمل ثقيلي حمل کرد يا در هواي سردي رفت و امثال اينها، مادامي که اثر تام نبخشيده ممکن است اطبا معالجه کنند يا احتياج به عمل داشته باشد عمل کنند، لکن پس از آنکه اثر تام بخشيد مي‌گويند قابل معالجه نيست، کفر و ضلالت و صفات خبيثه و اعمال سيئه تا در دنيا هست قابل معالجه هست، ممکن است اطباء روح، انبياء، اولياء، علماء معالجه کنند و به دواء توبه و پرهيز از معاصي و به اعمال
جلد 14 - صفحه 56
صالحه و به معارف دينيه معالجه کنند، لکن حين الموت اثر تام خود را کرده و ديگر قابل معالجه نيست و لو پشيمان شود و معرفت پيدا کند مثل همان مريضي که ديگر قابل معالجه نيست، البته نادم مي‌شود و مي‌فهمد ولي سودي ندارد، لذا مي‌فرمايد. وَ لَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنه‌ُ وَ إِنَّهُم لَکاذِبُون‌َ (سوره نساء آيه 28) کار از دست اطباء گرفته شده، معالجه پذير نيست.