تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (217)
وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ: و توکل نما در کفايت مهمات خود بر خداوند غالب بالذات که قادر است بر قهر دشمنان، مهربان بر نصرت دوستان و اولياء خود تا شرّ کسانى که از تو نافرمانى مى‌کنند کفايت فرمايد:
تنبيه: توکّل عبارت است از تفويض امورات به کسى که قادر بالذات است بر نفع و ضرر و مالک حقيقى باشد.
محقق طوسى رحمه اللّه فرمايد: مراد به توکل آنست که واگذارد بنده تمام آنچه را که صادر مى‌شود از او و وارد گردد بر او، به خداى تعالى «1» به جهت علم او به آنکه خداوند سبحان اقوى و اقدر و بجا مى‌آورد آنچه قادر بر آنست بر وجه احسن و اکمل، پس راضى شود به آنچه خدا بجا آورد، و با وجود بر اين سعى و کوشش کند در آن و مهيا سازد نفس خود و قدرت و اراده خود را از شروط و اسباب مخصصه به جهت تعلق قدرت و اراده الهى به آنچه بجاى آورد نسبت به او.
«1». تفسير تبيان، ج 8، ص 68، چاپ مکتبة الامين النجف الاشرف.
جلد 9 - صفحه 512
و به سند معتبر از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله مروى است که از جبرئيل معنى توکل را پرسيد: فقال العلم بانّ المخلوق لا يضرّ و لا ينفع و لا يعطى و لا يمنع و استعمال اليأس من الخلق فاذا کان العبد کذلک لم يعمل لاحد سوى اللّه و لم يرج و لم يخف سوى اللّه و لم يطمع فى احد سوى اللّه فهذا هو التّوکّل.
عرض کرد: توکل آنست که مخلوقين ضرر و نفع نمى‌رسانند و در عطا و منع مستقل نيستند، و از مخلوقين مأيوس شوند؛ پس بنده‌اى که چنين شد، براى غير خدا کار نمى‌کند و اميد نداشته باشد از غير او و نمى‌ترسد از غير او و طمع از غير او نمى‌کند، اينست معنى توکل. «1»